Τετάρτη 24 Σεπτεμβρίου 2014

Δέκα πράγματα που ενδεχομένως δεν γνωρίζετε για τον Φρόιντ

Για τον Σίγκμουντ


 
Ο Σίγκμουντ Φρόιντ πέθανε στις 23 Σεπτεμβρίου του 1939, στο Λονδίνο, σε ηλικία 83 ετών. Οι ριζοσπαστικές του ιδέες για την λειτουργία του ανθρώπινου μυαλού έθεσαν τις βάσεις της επιστήμης της ψυχολογίας. Με αφορμή την 75η επέτειο του θανάτου του το History δημοσίευσε δέκα πράγματα που ενδεχομένως να μην γνωρίζετε για τον άνθρωπο που έμεινε στην ιστορία ως «ο πατέρας της σύγχρονης ψυχανάλυσης».

1. Ο θάνατος του Φρόιντ ενδέχεται να ήταν μια υποβοηθούμενη αυτοκτονία
Το καλοκαίρι του 1939 ο Φρόιντ ήταν πλέον αδύναμος και υπέφερε από έντονους πόνους λόγω καρκίνου του στόματος. Στις 21 Σεπτεμβρίου ο Φρόιντ άρπαξε το χέρι του γιατρού και φίλου του, Μαξ Σουρ, και του υπενθύμισε μια παλαιότερη υπόσχεσή του: «να μην τον βασανίσει χωρίς λόγο». «Τώρα πια αυτό που ζω δεν είναι παρά βασανιστήρια χωρίς κανένα λόγο», του είπε. Αφού έλαβε την άδεια από την κόρη του Φρόιντ, Άννα, ο  Σουρ του χορήγησε μια υπερβολική δόση μορφίνης με ένεση για να του περάσουν οι πόνοι. Ο Φρόιντ έπεσε σε κώμα και δεν ξύπνησε ποτέ.
2. Ήταν μανιώδης καπνιστής και είχε υποβληθεί σε 30 χειρουργικές επεμβάσεις για αφαίρεση όγκων
Ο Φρόιντ εθίστηκε στο κάπνισμα μετά το πρώτο τσιγάρο που άναψε σε ηλικία 20 ετών. Καθημερινά σταματούσε σε ένα κατάστημα καπνού για να αγοράσει πούρα, καπνίζοντας πάνω από 20 καθημερινά. Παρά τις προειδοποιήσεις των γιατρών για το μανιώδες κάπνισμά του, ο Φρόιντ πίστευε πως η αγαπημένη του συνήθεια αυξάνει την παραγωγικότητα και τη δημιουργικότητά του. Μετά την ανακάλυψη όγκων στο στόμα, το 1923, οι γιατροί του αφαίρεσαν ένα μεγάλο μέρος από το σαγόνι του. Υποβλήθηκε συνολικά σε 33 χειρουργικές επεμβάσεις μέσα σε 16 χρόνια, όμως ποτέ δεν σταμάτησε το κάπνισμα.
3. Ο Φρόιντ πίστευε πως η κοκαϊνη είναι ένα θαυματουργό φάρμακο
Στη δεκαετία του 1880 ο Φρόιντ ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για ένα ελάχιστα γνωστό αλλά νόμιμο, εκείνη την περίοδο φάρμακο, που χρησιμοποιούσε ένας Γερμανός στρατιωτικός γιατρός για να αναζωογονήσει τους κουρασμένους στρατιώτες. Αυτό το φάρμακο δεν ήταν άλλο από την κοκαϊνη. Ο Φρόιντ πειραματίστηκε με την κοκαϊνη και μάλιστα τη μοίραζε σε φίλους και τη σύντροφό του, διαφημίζοντας μάλιστα τα «θεραπευτικά οφέλη» της σε μια έγγραφη αναφορά του το 1884 με τίτλο «Περί Κοκαϊνης», την οποία αποκαλούσε έναν «ύμνο σε αυτή τη μαγική ουσία». Ο Φρόιντ χορήγησε κοκαϊνη και στον φίλο του Ερνστ Φλάισλ φον Μάρξοφ σε μια προσπάθεια αποτοξίνωσής του από τον εθισμό της μορφίνης. Ο Μάρξοφ εθίστηκε στην κοκαϊνη. Όταν ο Φρόιντ πληροφορήθηκε πως φαινόμενα εθισμού αλλά και θανάτου από υπερβολική δόση κοκαϊνης έχουν καταγραφεί και σε άλλα άτομα σταμάτησε να υποστηρίζει τα ιατρικά οφέλη της. Ωστόσο συνέχισε να τη χρησιμοποιεί ο ίδιος ως φάρμακο για τις ημικρανίες, τη ρινική φλεγμονή και την κατάθλιψη μέχρι τα μέσα της δεκαετία του 1890.
4. Αρνήθηκε 100.000 δολάρια από έναν αμερικανό μεγιστάνα του Χόλιγουντ
Από το 1925 η φήμη του Φρόιντ είχε εξαπλωθεί σε τέτοιο βαθμό που ο παραγωγός ταινιών Σάμιουελ Γκολντγουιν του προσέφερε 100.000 δολάρια για να γράψει η να προσφέρει τις συμβουλές του για τη συγγραφή ενός σεναρίου με θέμα «τις μεγάλες ιστορίες αγάπης στον κόσμο». Ο Φρόιντ αρνήθηκε την προσφορά, όπως είχε κάνει και με τα 25.000 δολάρια που του είχε προσφέρει, το προηγούμενο έτος, ο εκδότης της εφημερίδας Chicago Tribune για να γράψει μια ψυχολογική ανάλυση για τους δύο διάσημους εγκληματίες Λέοπολντ και Λομπ, οι οποίοι θα δικάζονταν σε λίγο καιρό.
5. «Η Ερμηνεία των Ονείρων» ήταν αρχικά μια εμπορική αποτυχία
Το βιβλίο του Φρόιντ που θεωρείται ως η σημαντικότερη δουλειά του είχε πολύ μικρή ανταπόκριση όταν πρωτοδημοσιεύτηκε το 1899, πουλώντας μόλις 351 αντίτυπα σε έξι χρόνια. Δεύτερη έκδοση του βιβλίου δεν κυκλοφόρησε μέχρι το 1909.
6. Ο διάσημος καναπές του ήταν ένα δώρο από έναν ευγνώμων ασθενή
Ο Φρόιντ ξεκίνησε να εφαρμόζει τη μέθοδο της ύπνωση όταν άνοιξε το πρώτο του ιατρείο στη Βιέννη το 1886 με τους ασθενείς του να ξαπλώνουν κατά τη διάρκεια της διαδικασίας. Όταν άρχισε να χρησιμοποιεί τη «διαλεκτική θεραπεία» κατά τη διάρκεια της ψυχανάλυσης ο Φρόιντ συνέχισε να καλεί τους ασθενείς του να ξαπλώνουν, στον περίφημο καναπέ του που ήταν ένα ευχαριστήριο δώρο από έναν ασθενή, ενώ ο ίδιος καθόταν στην πολυθρόνα του κρατώντας σημειώσεις.
7. Οι Ναζί έκαψαν τα βιβλία του - Διαφυγή από την Αυστρία
Ο Φρόιντ ήταν άθεος, ωστόσο η οικογένειά του ήταν εβραϊκή και ο ίδιος κυνηγήθηκε από τους Ναζί. Τα βιβλία του ήταν μεταξύ εκείνων που κάηκαν το 1933 από το ναζιστικό καθεστώς. Ο ίδιος αντιμετώπισε με σαρκασμό το γεγονός. «Έχουμε κάνει πρόοδο. Στον Μεσαίωνα θα έκαιγαν εμένα», είχε πει. Μετά την προσάρτηση της Αυστρίας, οι Ναζί εισέβαλαν στο σπίτι του, συλλαμβάνοντας και ανακρίνοντας την κόρη του. Με τη βοήθεια του φίλου και μιας ασθενούς του κατέφυγε στο Παρίσι και στη συνέχεια στο Λονδίνο με τη σύζυγό του και την κόρη του.
8. Τέσσερις από τις αδερφές του πέθαναν στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης
Οι τέσσερις αδελφές του δεν κατάφεραν να τον ακολουθήσουν παρά τις προσπάθειες. Ο Φρόιντ πέθανε λίγες μόλις εβδομάδες μετά την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ενώ οι τέσσερις αδελφές του που έμειναν στη Βιέννη στάλθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης όπου τελικά σκοτώθηκαν.
9. Είχε μελετήσει τη σεξουαλική ζωή των χελιών
Ενώ ήταν ακόμη στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης, ο νεαρός Φρόιντ μελετούσε ζωολογία. Σε ένα ερευνητικό ταξίδι στην Τεργέστη μελέτησε την αναπαραγωγή των χελιών, με τον καθηγητή να του αναθέτει να ερευνήσει ειδικά τα αρσενικά αναζητώντας τους όρχεις τους. Ο Φρόιντ μετά από πολλές ώρες μάταιης ανατομίας κατέληξε στο συμπέρασμα: «Όλα τα χέλια που έχουν ερευνήσει είναι θηλυκά».
10. Προσπάθησαν να κλέψουν τις στάχτες του
Οι στάχτες του Φρόιντ τοποθετήθηκαν σε έναν αρχαιοελληνικό αμφορέα. Η γυναίκα του, η Μάρθα, απεβίωσε το 1951 και οι στάχτες της τοποθετήθηκαν στον ίδιο αμφορέα, στο κρεματόριο Golders Green στο Λονδίνο. Το Ιανουάριο του 2014, η αστυνομία του Λονδίνου ανέφερε πως κλέφτες προσπάθησαν να πάρουν τις στάχτες. Αποτέλεσμα των προσπαθειών τους ήταν ο αμφορέας, 2.300 χρόνων, να υποστεί ζημιά.






ΠΗΓΗ
tvxs

Κυριακή 21 Σεπτεμβρίου 2014

ΕΘΝΟΣ

ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ


Σε μια εποχή που τα Κοινοβούλια των εσεις βαλκανικών χωρών δεν κατορθώνουν να διοργανώσουν ούτε καν ένα μίνι ποδοσφαιρικό πρωτάθλημα (η σχετική προσπάθεια, δύο εβδομάδες πριν, στην Αγκυρα, δεν τελεσφόρησε, γιατί στάθηκε αξεπέραστο εμπόδιο το όνομα που θα αναγραφόταν στη φανέλα της ομάδας της FYROM)· σε μια εποχή που ο ποδοσφαιρικός αγώνας δύο εθνικών, της ελληνικής και της αλβανικής, προσλαμβάνει γνωρίσματα σύγκρουσης εθνών και φυλών και όχι ενδεκάδων (το κουρέλιασμα της αλβανικής σημαίας θα μας στοιχειώνει για πολύ), τίποτε δεν θα φαινόταν περισσότερο παράδοξο από την υπενθύμιση του παμβαλκανικού οράματος που διακόνησε η ελληνική ποίηση. 

Πρώτα ο Ρήγας Βελεστινλής, το 1797, εκδίδοντας στη Βιέννη το φυλλάδιο που περιείχε την επαναστατική προκήρυξη, το κείμενο του πολιτεύματος και τον Θούριο (αντίτυπα του οποίου διοχετεύτηκαν στις κοινότητες της βαλκανικής διασποράς στην Κεντρική Ευρώπη), κι ύστερα ο Κωστής Παλαμάς, το 1913, σχημάτισαν με την πολιτική-ποιητική τους φαντασία μια Βαλκανική Ουτοπία.

Τώρα πια μπορεί να ακούγεται δικαιωμένο, σχεδόν αυτονόητο, το ποιητικό πόρισμα του Μανόλη Αναγνωστάκη, «κανένας στίχος σήμερα δεν ανατρέπει καθεστώτα», η εμπλοκή πάντως της ποίησης με την πολιτική είναι παμπάλαιη. Οι στίχοι, τραγουδισμένοι ή όχι, ανέλαβαν συχνά, όχι μόνο στα δικά μας μέρη, τον ρόλο της θρυαλλίδας. Δεν χρειάζεται να καταφύγουμε στην αρχαιότητα, στον Τυρταίο ή στα στασιωτικά ποιήματα του Αλκαίου. Αρκεί να θυμηθούμε πως ο σολωμικός «Υμνος εις την Ελευθερίαν», που γράφτηκε τον Μάιο του 1823 και τυπώθηκε το 1824 στο Μεσολόγγι, δεν ήταν μια εκτός ιστορίας υπόθεση των γραμμάτων, αφού συγκίνησε αγωνιστές και λογίους και πλήθυνε τους φιλέλληνες.

Ας επανέλθουμε στον Φεραίο. Μόλις τυπώθηκε το επαναστατικό του φυλλάδιο, όπως σημειώνει ο Πασχάλης M. Κιτρομηλίδης (στην εισαγωγή του στον πέμπτο τόμο των Απάντων του Βελεστινλή που εξέδωσε η Βουλή των Ελλήνων), «ο κύριος όγκος των αντιτύπων συσκευάσθηκε σε κιβώτια για να μεταφερθεί από τον ίδιο τον Ρήγα στην Ελλάδα και να διανεμηθεί στον λαό για να υποκινηθεί επανάσταση κατά του δεσποτισμού» (κατά της «δυσφορωτάτης τυραννίας του οθωμανικού βδελυρωτάτου δεσποτισμού» με τα λόγια του Ρήγα). Στην Τεργέστη, «μετά την προδοσία και τη σύλληψη του Ρήγα από τις αυστριακές αρχές, το κιβώτιο με τα έντυπα κατασχέθηκε. O φόβος που ακολούθησε τη σύλληψη και την εκτέλεση του Ρήγα και η ενεργός εκστρατεία της Εκκλησίας εναντίον των ιδεών του κατά το έτος 1798 είχαν ως αποτέλεσμα την εξαφάνιση όλων των αντιτύπων που κυκλοφορούσαν παράνομα εντός της οθωμανικής επικράτειας». Την επανέκδοση του Θούριου, στην Κέρκυρα, τη χρωστάμε στον Χριστόφορο Περραιβό.

Αν «με τον Θούριο ο Ρήγας εισήγαγε έναν νέο όρο στο ελληνικό ποιητικό λεξιλόγιο», ο ίδιος εισήγαγε στο ελληνικό πολιτικό λεξιλόγιο τον όρο «πατριωτισμός», ο οποίος, στη γαλλική του μορφή, δήλωνε τον οπαδό της Γαλλικής Επανάστασης. Ο,τι προβλέπει στο Σύνταγμά του ο Βελεστινλής, το αποδίδει και σε στίχους, απευθυνόμενους σε λαϊκότερο ακροατήριο: «H Ελληνική Δημοκρατία είναι μία, με όλον οπού συμπεριλαμβάνει εις τον κόλπον της διάφορα γένη και θρησκείας· δεν θεωρεί τας διαφοράς των λατρειών με εχθρικόν μάτι. [...] O ελληνικός λαός, τουτέστιν ο εις τούτο το βασίλειον κατοικών, χωρίς εξαίρεσιν θρησκείας και γλώσσης, διαμοιράζεται εις πρώτας συναθροίσεις εις τας τοπαρχίας (ήγουν καδηλίκια) διά να βάλη εις πράξιν την αυτοκρατορικήν εξουσία του», διαβάζουμε στο Σύνταγμα δύο άρθρα που η πραγμάτωσή τους εκκρεμεί. 

Και έμμετρα πια: «Σ' ανατολή και δύση και νότον και βοριά, / για την πατρίδα όλοι να 'χωμεν μια καρδιά. / Στην πίστη του καθένας, ελεύθερος να ζη. [...] Βουλγάροι κι Αρβανίτες, Αρμένοι και Ρωμιοί, / Αράπηδες και άσπροι, με μια κοινήν ορμή, / για την ελευθερίαν να ζώσωμεν σπαθί». Στη δημοκρατία του Ρήγα χωρούν ακόμα Βλάχοι και Σέρβοι («του Σάβα και Δουνάβου, αδέρφια Χριστιανοί»), Μαυροθαλασσινοί και Λαζοί, Χριστιανοί, «εθνικοί» και Τούρκοι, αφού η προτροπή είναι «να σφάξωμεν τους λύκους που στον ζυγόν βαστούν, / και Χριστιανούς και Τούρκους σκληρά τούς τυραννούν».

Ξαναδιαβάζει κανείς όλα τούτα τα φωτισμένα, που οι πιο «αυστηροί» ίσως τα χαρακτηρίσουν ανιστόρητα προϊόντα αχάλινης φαντασίας, μετράει και ξαναμετράει πόσα μέτωπα μένουν ανοιχτά στην πυριτιδαποθήκη των Βαλκανίων, καθώς και πόσες αφορμές μίσους ανακαλύπτουν οι μεγαλοΐδεάτες που ζουν πίσω απ' όλα τα σύνορα, και βεβαιώνεται ότι το σάλπισμα του Ρήγα ήχησε στο κενό. Το προσκλητήριό του δεν βρήκε πολιτική συνέχεια, βρήκε όμως ποιητικό διάδοχο, έστω υπό σμίκρυνση. Μιλώ για την «Μπαλκανική συμπολιτεία» του Κωστή Παλαμά, ποίημα που αρχίζει και τελειώνει με το στίχο «Πλατιά είν' η γη μας για το τράνεμα όλων». 

Αν ο Ρήγας εδραζόταν στον επαναστατικό ενθουσιασμό και συναρτούσε το όραμά του με το γεγονός ότι υπήρχε ένας δυνάστης, η Οθωμανική Αυτοκρατορία, που σκίαζε όλους τους βαλκανικούς λαούς, ο Παλαμάς, πάνω από έναν αιώνα μετά, νιώθει ότι οφείλει να ερμηνεύσει, να δικαιολογήσει, για να μην ακουστεί παράταιρος. Δοκιμάζει λοιπόν να κατευνάσει τα πάθη («γαλήνεψε, θυμέ, και σβήσε, φτόνε») και στρέφεται προς την ίδια την ιστορία για να την πείσει να πάψει να είναι «βραχνάς», με το (δις επαναλαμβανόμενο) επιχείρημα «αλλάζουν οι αιώνες»:

«Μπαλκανική Συμπολιτεία! Απ' άκρη / σ' άκρη, στη γη την κατασπαρασμένη, / στη φωτομάνα Ανατολή, γιορτάστε, / και ομόφυλοι και αλλόφυλοι, το θάμα. / Ιστορία! το πέτρινο είδωλό σου / στο σιδερένιο βάθρο του μαγνάδι / πλατύ, αλαφρό, αραχνένιο ας το σκεπάσει [...] Κατέβα, πέτρινο είδωλο, κατέβα / από το σιδερένιο σου το βάθρο, / και περπάτησε. Ας είσαι οδηγητής μας, / όχι βραχνάς. Αλλάζουν οι αιώνες. [...] Μπαλκανικοί αδερφοποιτοί, χορεύτε / τον πυρρίχιο χορό παλικαρίσια, / το χορό το χαϊντούκο και τον κλέφτη, /και σύρτε το χορό με την αράδα / χεροπιασμένοι, ο ένας του άλλου, και όλοι».

Ο Παλαμάς εδώ, όπως σημειώνει ο Π. Δ. Μαστροδημήτρης στο βιβλίο «H νεοελληνική σύνθεση» («Νεφέλη», 1999), «θυμάται και δοξολογεί το όραμα του Χαρίλαου Τρικούπη (τη Βαλκανική Ομοσπονδία) κατά το 1913, λίγο μετά τους μεγάλους νικηφόρους Βαλκανικούς πολέμους, βλέποντας στην έκβασή τους όχι την υπερίσχυση του ελληνικού κράτους, αλλά την απαρχή μιας ευρύτερης συνεννόησης των λαών της Βαλκανικής. Σε μιαν εποχή εθνικιστικών παραληρημάτων, ο Τρικούπης είχε οραματισθεί μια υπερεθνική συνεργασία, γεγονός που επαινεί με επικολυρικό τρόπο ο Παλαμάς». 

Οι «μπαλκανικοί αδερφοιποιτοί» ή «σταυραδέρφια» που προσκαλεί ο ποιητής (Σέρβοι, Μαυροβουνιώτες, Βούλγαροι) ορίζουν μια γεωγραφία στενότερη εν συγκρίσει με το ανοιχτό προσκλητήριο του Ρήγα. Για να τους πείσει μάλιστα να συσπειρωθούν αντλεί ένα επιχείρημα από το ιδανικευμένο παρελθόν («Της πίστης είμαι και της αρμονίας / πολίτης, τι με γέννησεν η Ελλάδα»), το οποίο όμως έπρεπε πρώτα να βρει ανταπόκριση στην ίδια την Ελλάδα. 

Περίπου άλλον έναν αιώνα μετά, σήμερα, η «υποψία», που κι ο Παλαμάς την έβλεπε να δουλεύει, δεν έχει μείνει άνεργη. Οσο για την ιστορία, συνεχίζει να ειρωνεύεται: Το στρατόπεδο της ελληνικής αποστολής στο Κοσσυφοπέδιο ονομάζεται «Ρήγας Φεραίος».




ΠΗΓΗ
Παντελής Μπουκάλας, Η Καθημερινή

 





























Παρασκευή 19 Σεπτεμβρίου 2014

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ

24 Οκτωβρίου: 50 χρόνια πριν η Ελλάδα πήρε το πρώτο της Νόμπελ – Η συγκλονιστική ομιλία του Σεφέρη

Στην ανακοίνωση της η Ακαδημία της Στοκχόλμης σημείωνε πως o Γιώργος Σεφέρης πήρε το βραβείο εξαιτίας «της εξέχουσας λυρικής γραφής του, που εμπνέεται από βαθιά αισθήματα για τον Ελληνικό κόσμο του πολιτισμού». Ο υπηρεσιακός πρωθυπουργός Μαυρομιχάλης χαρακτήρισε τη διάκριση «βαρυσήμαντον γεγονός».

Ο Γιώργος Παπανδρέου τηλεγράφησε στον ποιητή πως «είμαστε όλοι συγκινημένοι και υπερήφανοι για τη μεγάλη και δίκαιη τιμή που απεδόθη στο ελληνικώτατο έργο σου».

Τον Δεκέμβριο του 1963 μετέβη για την απονομή στην Στοκχόλμη και απήθυνε μια ομιλία που έχει μείνει ιστορική και διαβάζεται πάντα με σαφείς αναφορές στην ιστορική συνθήκη κάθε στιγμής.

«Τούτη την ώρα αισθάνομαι πως είμαι ο ίδιος μια αντίφαση. Αλήθεια, η Σουηδική Ακαδημία έκρινε πως η προσπάθειά μου σε μια γλώσσα περιλάλητη επί αιώνες, αλλά στην παρούσα μορφή της περιορισμένη, άξιζε αυτή την υψηλή διάκριση. Θέλησε να τιμήσει τη γλώσσα μου, και να – εκφράζω τώρα τις ευχαριστίες μου σε ξένη γλώσσα*. Σας παρακαλώ να μου δώσετε τη συγγνώμη που ζητώ πρώτα πρώτα από τον εαυτό μου.

Ανήκω σε μια χώρα μικρή. Ένα πέτρινο ακρωτήρι στη Μεσόγειο, που δεν έχει άλλο αγαθό παρά τον αγώνα του λαού του, τη θάλασσα, και το φως του ήλιου. Είναι μικρός ο τόπος μας, αλλά η παράδοσή του είναι τεράστια και το πράγμα που τη χαρακτηρίζει είναι ότι μας παραδόθηκε χωρίς διακοπή. Η ελληνική γλώσσα δεν έπαψε ποτέ της να μιλιέται. Δέχτηκε τις αλλοιώσεις που δέχεται καθετί ζωντανό, αλλά δεν παρουσιάζει κανένα χάσμα.

Άλλο χαρακτηριστικό αυτής της παράδοσης είναι η αγάπη της για την ανθρωπιά· κανόνας της είναι η δικαιοσύνη. Στην αρχαία τραγωδία, την οργανωμένη με τόση ακρίβεια, ο άνθρωπος που ξεπερνά το μέτρο πρέπει να τιμωρηθεί από τις Ερινύες. O ίδιος νόμος ισχύει και όταν ακόμη πρόκειται για φυσικά φαινόμενα: «Ήλιος ουχ υπερβήσεται μέτρα» λέει ο Ηράκλειτος· «ει δε μη, Ερινύες μιν Δίκης επίκουροι εξευρήσουσιν»*.

Συλλογίζομαι πως δεν αποκλείεται ολωσδιόλου να ωφεληθεί ένας σύγχρονος επιστήμων, αν στοχαστεί τούτο το απόφθεγμα* του Ίωνα φιλοσόφου. Όσο για μένα συγκινούμαι παρατηρώντας πως η συνείδηση της δικαιοσύνης είχε τόσο πολύ διαποτίσει την ελληνική ψυχή, ώστε να γίνει κανόνας και του φυσικού κόσμου. Και ένας από τους διδασκάλους μου, των αρχών του περασμένου αιώνα, γράφει: «...θα χαθούμε, γιατί αδικήσαμε...»*. Αυτός ο άνθρωπος ήταν αγράμματος· είχε μάθει να γράφει στα τριάντα πέντε χρόνια της ηλικίας του.

Αλλά στην Ελλάδα των ημερών μας, η προφορική παράδοση πηγαίνει μακριά στα περασμένα όσο και η γραπτή. Το ίδιο και η ποίηση. Είναι για μένα σημαντικό το γεγονός ότι η Σουηδία θέλησε να τιμήσει και τούτη την ποίηση και όλη την ποίηση γενικά, ακόμη και όταν αναβρύζει* ανάμεσα σ' ένα λαό περιορισμένο.

Γιατί πιστεύω πως τούτος ο σύγχρονος κόσμος όπου ζούμε, ο τυραννισμένος από το φόβο και την ανησυχία, τη χρειάζεται την ποίηση. Η ποίηση έχει τις ρίζες της στην ανθρώπινη ανάσα – και τι θα γινόμασταν, αν η πνοή μας λιγόστευε;

Είναι μια πράξη εμπιστοσύνης – κι ένας Θεός το ξέρει αν τα δεινά μας δεν τα χρωστάμε στη στέρηση εμπιστοσύνης.

Παρατήρησαν, τον περασμένο χρόνο, γύρω από τούτο το τραπέζι, την πολύ μεγάλη διαφορά ανάμεσα στις ανακαλύψεις της σύγχρονης επιστήμης και στη λογοτεχνία· παρατήρησαν πως ανάμεσα σ' ένα αρχαίο ελληνικό δράμα και ένα σημερινό η διαφορά είναι λίγη. Ναι, η συμπεριφορά του ανθρώπου δε μοιάζει να έχει αλλάξει βασικά. Και πρέπει να προσθέσω πως νιώθει πάντα την ανάγκη ν' ακούει τούτη την ανθρώπινη φωνή που ονομάζουμε ποίηση.

Αυτή τη φωνή που κινδυνεύει να σβήσει κάθε στιγμή από στέρηση αγάπης και ολοένα ξαναγεννιέται. Κυνηγημένη, ξέρει πού να 'βρει καταφύγιο· απαρνημένη, έχει το ένστικτο να πάει να ριζώσει στους πιο απροσδόκητους τόπους. Γι' αυτή δεν υπάρχουν μεγάλα και μικρά μέρη του κόσμου.

Το βασίλειό της είναι στις καρδιές όλων των ανθρώπων της γης. Έχει τη χάρη ν' αποφεύγει πάντα τη συνήθεια, αυτή τη βιομηχανία. Χρωστώ την ευγνωμοσύνη μου στη Σουηδική Ακαδημία, που ένιωσε αυτά τα πράγματα· που ένιωσε πως οι γλώσσες, οι λεγόμενες περιορισμένης χρήσης, δεν πρέπει να καταντούν φράχτες, όπου πνίγεται ο παλμός της ανθρώπινης καρδιάς· που έγινε ένας Άρειος Πάγος ικανός: να κρίνει με αλήθεια επίσημη την άδικη μοίρα της ζωής,

– για να θυμηθώ το Σέλλεϋ*, τον εμπνευστή, καθώς μας λένε, του Αλφρέδου Νομπέλ, αυτού του ανθρώπου που μπόρεσε να εξαγοράσει την αναπόφευκτη βία με τη μεγαλοσύνη της καρδιάς του.

Σ' αυτό τον κόσμο, που ολοένα στενεύει, ο καθένας μας χρειάζεται όλους τους άλλους. Πρέπει ν' αναζητήσουμε τον άνθρωπο, όπου και να βρίσκεται.

Όταν, στο δρόμο της Θήβας, ο Oιδίπους συνάντησε τη Σφίγγα κι αυτή του έθεσε το αίνιγμά της, η απόκρισή του ήταν: ο άνθρωπος. Τούτη η απλή λέξη χάλασε το τέρας. Έχουμε πολλά τέρατα να καταστρέψουμε. Ας συλλογιστούμε την απόκριση του Oιδίποδα.» 
ΠΗΓΗ
BriefingNews.gr

Κ.Π ΚΑΒΑΦΗΣ

Καβάφης, «ο σπουδαιότερος ανατόμος της επιθυμίας»

Ο μεταφραστής του Καβάφη Ντάνιελ Μέντελσον μιλάει αύριο στη Στέγη για «την Ιστορία και την επιθυμία στην καβαφική ποίηση»
Ο Αμερικανός κλασικιστής Ντάνιελ Μέντελσον, ένας από τους πλέον διακεκριμένους σύγχρονους μεταφραστές της καβαφικής ποίησης, από τους σημαντικότερους μελετητές του Ευριπίδη και έγκριτος αρθρογράφος των «New Yorker» και «New York Review of Books», θα μιλήσει αύριο στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών για την πολιτική διάσταση του καβαφικού έργου και τις διαχρονικές ανθρώπινες έννοιες που πραγματεύεται καθιστώντας το μοντέρνο. 
 «Είμαι σίγουρος ότι η τρέχουσα ελληνική κρίση θα ενέπνεε τον Καβάφη», υποστηρίζει ο κορυφαίος Αμερικανός μεταφραστής του Συνομιλητής του θα είναι ο λέκτορας Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης Δημήτρης Παπανικολάου.
Ο Μέντελσον, που υποστηρίζει ότι ζούμε «μια καβαφική στιγμή στην Ιστορία μας», δεν διστάζει να δηλώσει στην «Ε» ότι η καβαφική ποίηση μπορεί να αλλάξει τη ζωή των ανθρώπων, «όπως κάθε σπουδαία ποίηση. Αλλαξε και τη δική μου!». 

Ο τρόπος που αντιλαμβάνεται ο Αλεξανδρινός την Ιστορία, εστιάζοντας στον «ανώνυμο άνθρωπο» και στις ιστορικές οντότητες που «η Ιστορία έχει ξεχάσει», τον επηρέασε σε μεγάλο βαθμό όταν συνέγραφε το «Χαμένοι. Αναζητώντας έξι από τα έξι εκατομμύρια» («Πόλις»), το συγκλονιστικό χρονικό της αναζήτησης του χαμένου ιστορικού παρελθόντος της οικογένειάς του, θυμάτων των ναζί, που εξελίχθηκε σε διεθνές best seller.
«Τείνουμε να σκεπτόμαστε την Ιστορία μόνον ως κάτι το "σπουδαίο". Ο Καβάφης πάντα μας υπενθυμίζει ότι η Ιστορία παρασύρει εξαφανίζοντας εκατομμύρια ανθρώπων που οι ιστορίες τους ποτέ δεν θα ακουστούν, όπως έκανε, μεταξύ άλλων, στο "31 π.Χ. στην Αλεξάνδρεια" ή στον "Οροφέρνη" - ζωές που χάνονται εκτός και αν υπάρχει ασφαλώς ένας Καβάφης και γράψει γι' αυτές!», υποστηρίζει. 

Η σύγχρονη Ελλάδα της κρίσης δεν θα προκαλούσε μόνον αποστροφή στον ποιητή: «Είμαι σίγουρος ότι η τρέχουσα κρίση, αλλά και η Μεγάλη Ιδέα και οι επιπτώσεις της το 1920, θα τον ενέπνεαν», λέει με βεβαιότητα ο Μέντελσον. «Βεβαίως», διευκρινίζει ο κορυφαίος μεταφραστής του, «το να είσαι ο Καβάφης σημαίνει ότι δεν γράφεις για την κρίση αυτή καθ' εαυτήν. Θα αλίευε ιστορικά γεγονότα από την αρχαιότητα για να κάνει τη μεταφορά στη σημερινή κρίση. Ο Καβάφης απολάμβανε τις πλούσιες ειρωνείες που του παρείχει η σύγχρονή του πολιτική σκηνή, αλλά του άρεσε να την "ντύνει" με ιστορικά "ενδύματα". Το ίδιο θα έκανε και με τη σημερινή κρίση». 

«Εξάλλου, πολλά από τα καβαφικά ποιήματα αφορούν τη διεθνή πολιτική και τον τρόπο με τον οποίο αυτοκρατορίες και ιδεολογίες αναδύονται και καταρρέουν», προσθέτει ο 54χρονος καθηγητής του Bard College και μέλος της Αμερικανικής Ακαδημίας Τεχνών και Επιστημών. Και μας υπενθυμίζει όσα ποιήματά του τοποθετούνται τη χρονική στιγμή που συνυπάρχει ο παγανισμός με τον αναδυόμενο χριστιανισμό: «Ο Καβάφης, ως μαθητής της ανθρώπινης φύσης (εν τέλει της ίδιας της Ιστορίας), απολαμβάνει να βλέπει τον τρόπο που η εξουσία αλλάζει χέρια. Το πρωταρχικό ηθικό μέλημά του είναι να εξετάσει τον τρόπο που οι άνθρωποι διαχειρίζονται αυτή την απώλεια. Ο Βασιλιάς Δημήτριος, για παράδειγμα, επιδεικνύει το θαυμασμό του για τους ανθρώπους που γνωρίζουν πότε τελειώνει η παρουσία τους στη σκηνή του κόσμου και αποσύρονται ήρεμα. Τα ποιήματά του για τον Ιωάννη Κατακουζηνό είναι γεμάτα θαυμασμό για την ικανότητα του αυτοκράτορα να συνδυάζει το ρεαλισμό με τον ιδεαλισμό. Από την άλλη, ο Καβάφης απεχθάνεται φιγούρες σαν τον Νέρωνα που δεν μπορούν να διακρίνουν τι βρίσκεται μπροστά απ' τα μάτια τους. Ασφαλώς όλα αυτά μπορούν να σχολιάσουν τη σύγχρονη πολιτική!». 

Ο Μέντελσον διαρκώς αναπαράγει ένα χαρακτηρισμό αναφερόμενος στον Αλεξανδρινό: «ποιητή-ιστορικό» τον αποκαλεί. «Η βαθιά έγνοια του για την Ιστορία διαπερνά όλα τα ποιήματά του, όχι μόνο τα ιστορικά, αλλά και τα ερωτικά», επισημαίνει. Κάτι που προϋποθέτει ο αναγνώστης του να γνωρίζει Ιστορία; «Οποιος αγνοεί την Ιστορία, διαβάζοντάς τον, το κάνει με κίνδυνο δικό του!». Είναι ο λόγος για το ότι στη μετάφρασή του προβάλλει και ένα πλήρες ιστορικό σχόλιο. «Πρέπει κάποιος να γνωρίζει την «πλοκή», ώστε να κατανοήσει τις συχνά ειρωνικές ή πικρές γραμμές που διαπερνούν τα ποιήματα». 

Ως μεταφραστής, εστίασε στην «αναπαραγωγή συγκεκριμένων τυπικών συστατικών του καβαφικού έργου»: στον ισχυρό ρυθμό του και ειδικά στην ομοιοκαταληξία του. «Ο Καβάφης έχει τη φήμη ενός πεζού ποιητή και ώς ένα βαθμό είναι έγκυρο - τα ποιήματά του είναι λιγότερο επιβαρημένα από το στόμφο της απαγγελίας και τα τεχνάσματα της ποίησης σύγχρονων ομοτέχνων του». «Πολλοί Εγγλέζοι μεταφραστές του», προσθέτει, «τον διαβάζουν ως μια μορφή πρόζας που αναπτύσσεται!». Εξ ου θεώρησε «κρίσιμο» να αναπαραγάγει την «αίσθηση της μετρικής του και το ρυθμό του». 

Η μετάφραση του Αμερικανού κλασικιστή θεωρείται ότι έκανε την τομή που είχε κάνει πριν από πολλές δεκαετίες η εμβληματική εργασία του Εντμουντ Κίλι. Ο ίδιος ο Μέντελσον, δυσανάλογα μετριόφρων σε σχέση με την απήχησή της, δεν συμφωνεί: «Η μετάφρασή μου έχει μεγάλη επιτυχία στις ΗΠΑ, κάτι θαυμάσιο όχι για εμένα, αλλά για τον ίδιο τον Καβάφη. Η δουλειά μου έφερε νέους αναγνώστες στο έργο του. Δεν μπορώ να ισχυριστώ όμως ότι ανέδειξε νέες οπτικές». 

«Δεν υπάρχει σπουδαιότερος ανατόμος της επιθυμίας από τον Καβάφη!», υποστηρίζει ο Μέντελσον, που η μονομερής ανάδειξη του γκέι Καβάφη (αν και ο ίδιος είναι δηλωμένος ανοικτά γκέι) τον κάνει να δυσανασχετεί: «Η ομοφυλοφιλία ήταν μέρος της ταυτότητάς του, όπως ήταν η ελληνικότητα, το ότι υπήρξε χριστιανός ορθόδοξος και διακρινόταν για το πάθος για την Ιστορία. Οφείλουμε να εστιάζουμε εξίσου σε όλες τις ιδιότητές του χωρίς να καταπιέζουμε κάποια. Το να επιχειρούμε να τον διαβάσουμε χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη μας το στοιχείο της ομοφυλοφιλίας θα ήταν, ωστόσο, πρωθύστερο. Θα ήταν σαν να προσπαθούσαμε να διαβάσουμε τον Ευριπίδη παραβλέποντας τους γυναικείους χαρακτήρες του. Ποιος διαβάζει με αυτό τον τρόπο; 
Ισως οι πολιτικοί. Οχι, πάντως, οι εραστές της ποίησης». 

Στην κορυφή των προκαταλήψεων που βαραίνουν το καβαφικό έργο τοποθετεί -αδιαφιλονίκητα- την «προνομιακή» θέση της «Ιθάκης»: «Το γνωστότερο από τα ποιήματά του, η "Ιθάκη", δεν είναι και το αντιπροσωπευτικότερό του! Ολοι μας αγαπάμε αυτό το ποίημα, αλλά, ειλικρινώς, είναι πολύ περισσότερο συναισθηματικό από ό,τι είναι οι περισσότεροι καβαφικοί στίχοι. Και πάντοτε "φωνάζω" στον κόσμο ότι υπάρχει και κάτι περισσότερο στον Καβάφη από την "Ιθάκη" του!».





ΠΗΓΗ
, Εφημερίδα Ελευθεροτυπία

Πέμπτη 18 Σεπτεμβρίου 2014

Χόρχε Μπουκάι: Ο όρος "φυσιολογικός" είναι από μόνος του πεδίο προς διερεύνηση

Χόρχε Μπουκάι: Ο όρος
Ο Αργεντίνος Χόρχε Μπουκάι, γιατρός και ψυχοθεραπευτής της σχολής Γκεστάλτ, όταν αποφάσισε να ασχοληθεί με τη συγγραφή, είδε περισσότερα από δώδεκα βιβλία του να μεταφράζονται σε -τουλάχιστον- είκοσι μία γλώσσες και να τοποθετούνται πρώτα στις λίστες των ευπώλητων κάθε χώρας. Είναι απ' τους επιστήμονες που έχουν βρει τον τρόπο να κοινωνούν -χωρίς να εκλαϊκεύουν- το αντικείμενό τους σε μεγάλη μερίδα του κόσμου.  Το "μέσον" με το οποίο επιτυγχάνεται ο "σκοπός" είναι η τέχνη του λόγου του, που καταφέρνει -ακόμα- να διεγείρει στοιχεία του εσώκοσμού μας. Η λογοτεχνία είναι, λοιπόν, το διαβατήριο. Εφόσον όμως του επιτρέπουμε την είσοδο, στη συνέχεια μας επιτρέπει εκείνος να δούμε τον εξωτερικό και εσωτερικό μας κόσμο με μια διαφορετική ματιά, που δεν θα την πούμε μόνο ψυχολογική, αλλά βαθιά ανθρώπινη.

Συνέντευξη: Κωνσταντίνα Θεοφανοπούλου

Culturenow.gr: Είναι επιβεβαιωμένο ότι τα ανθρώπινα όντα «από τις απαρχές της ύπαρξής τους» συνεργάζονταν όχι μόνο όταν απειλούνταν η επιβίωσή τους, αλλά και για να ζήσουν καλύτερα. Αν, όμως, αυτό συνέβαινε πάντοτε, γιατί σήμερα μιλάμε για τη σημασία της κοινωνικής νοημοσύνης, σαν να είναι κάτι καινούργιο;

Χόρχε Μπουκάι: Ίσως να οφείλεται στο ότι αφ’ ενός η τάση μας για απομόνωση έχει διογκωθεί και αφ’ ετέρου η ανάγκη να εργαστούμε συντονισμένα με τους άλλους έχει γίνει πιο προφανής.

Cul. N.: Σε ποιο βαθμό θεωρείτε ότι τείνουμε να συσχετιζόμαστε  με τους άλλους σύμφωνα με το πώς μας συμπεριφέρθηκαν στην οικογένειά μας;

Χ.Μ.: Από κάθε άποψη. Μαθαίνουμε να δημιουργούμε δεσμούς με τους υπόλοιπους κατά το πρότυπο των πρώτων μας δεσμών και στη συνέχεια, καλώς ή κακώς, τροποποιούμε το πρότυπο αυτό σύμφωνα με τις κατά καιρούς αποφάσεις μας (που είναι προϊόντα βέβαιων συναγωγών ή συγχύσεων).

Cul. N.: Θεωρείτε ότι με το πέρασμα των χρόνων εξαρτόμαστε λιγότερο ή περισσότερο από τους άλλους;

Χ.Μ.: Καλύτερα να μην γενικεύουμε. Πιστεύω ότι κάθε μέρα, κάθε άτομο συνειδητοποιεί καλύτερα από ποιον είναι εξαρτημένος και με σημείο εκκίνησης αυτή τη συνειδητοποίηση προσπαθεί να μην εξαρτάται ή τουλάχιστον κλίνει προς μια τέτοια συμπεριφορά, που κατ’ εμέ είναι δηλωτική μικρού βαθμού εξέλιξης και ποιότητας.

Cul. N.: Πώς εξηγείτε την παραδοξότητα του Ίντερνετ; Είναι φυσιολογικό σε έναν κόσμο, όπου ζούμε περιτριγυρισμένοι από τόσους ανθρώπους, να νιώθουμε όλο και πιο μόνοι;

Χ.Μ.: Ο όρος «φυσιολογικός» είναι από μόνος του πεδίο προς διερεύνηση. Δεν μπορούμε να συσχετίσουμε την ποσότητα των ανθρώπων με το συναίσθημα της μοναξιάς. Πρόκειται για δυο στοιχεία που ακολουθούν διαφορετικούς δρόμους.

Cul. N.: Είμαστε εφοδιασμένοι με συγκεκριμένα αντανακλαστικά που μας ειδοποιούν για την κοινωνική απόρριψη, με αποτέλεσμα τις περισσότερες φορές να επιλέγουμε να «συμμορφωθούμε». Πώς θα μπορούσαμε να βρούμε μια ισορροπία ανάμεσα σε αυτό που χρειαζόμαστε και επιθυμούμε σαν άτομα και σε εκείνο που χρειάζεται και επιθυμεί η κοινωνία;

Χ.Μ.: Αυτό που προτείνω είναι να έχουμε πλήρη συνείδηση όταν εμμένουμε σε μια θέση για την οποία μας απορρίπτουν, αλλά να έχουμε επίσης συνείδηση όταν διαπραγματευόμαστε τον τρόπο με τον οποίο αντιδράμε, για να ευθυγραμμιστούμε με τις ανάγκες του περίγυρου. Το να αγκιστρώνεται κανείς σε μια άποψη (στη δική του ή σε αυτή του περίγυρου) μπορεί να είναι εξίσου επιβλαβές. Πρόκειται για μια προσωπική και αενάως μεταβαλλόμενη διαδικασία αξιολόγησης.

Cul. N.: Είναι πλέον επιστημονικά αποδεδειγμένη η άμεση ανάγκη του κοινωνικού και συναισθηματικού αλφαβητισμού. Γιατί, όμως, δεν έχει συμπεριληφθεί ακόμα στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα;

Χ.Μ.: Ως προς αυτό είμαι αισιόδοξος. Είμαι πεπεισμένος ότι όσο αυξάνονται αυτές οι αποδείξεις,  όλο και περισσότερο θα συνειδητοποιούμε ότι οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις που έχει ανάγκη ο κόσμος είναι όντως αυτές και όχι άλλες καθαρά ακαδημαϊκού περιεχομένου. Υπολογίζω ότι ο κόσμος μας χρειάζεται περίπου εκατό χρόνια για να σχεδιάσει ένα τέτοιο μοντέλο· δεν νομίζω ότι γίνεται να αλλάξει το σύστημα μέσα σε μια εικοσαετία.

Cul. N.: Ποια είναι, τελικά, η βάση των ηθικών μας κωδίκων; Πρόκειται για κάτι έμφυτο, πολιτισμικό, θρησκευτικό;

Χ.Μ.: Παιδεία, πληροφόρηση, πολιτισμός , μίμηση και απόφαση. Δεν είναι μόνο ένα πράγμα. Αλλά είναι σίγουρο ότι η οικογένεια επηρεάζει «επαναστατικά» τις αρχές και τους κώδικές μας.

Cul. N.: Σε πρακτικό επίπεδο τι θα μας προτείνατε να κάνουμε για να προστατεύσουμε τη νοητική μας υγεία, όπως κάνουμε με τη σωματική;

Χ.Μ.: Δυστυχώς δεν μπορώ να πω παρά προφανή πράγματα και λυπάμαι. Η υγεία δεν αποκτάται με ένα εγχειρίδιο πρακτικών συνταγών. Ό, τι κι αν κάνεις, το σημαντικότερο είναι να αντιληφθείς τη σημασία του να βαδίζεις προς την υγεία, καθώς και  την υπευθυνότητα που σου αναλογεί σε αυτή τη διαδικασία. Η συμβουλή των σοφών της Ανατολής είναι σαφής (αν και δεν πρόκειται για μια συνταγή): «Ανάλυσε καλά την πραγματικότητα γύρω σου, σκέψου καλά, νιώσε καλά και πράξε καλά».

Cul. N.: Τα κείμενά σας είναι υβριδικά. Είναι συγχρόνως ψυχολογία και λογοτεχνία. Πώς αντιλαμβάνεστε  τη σχέση μεταξύ αυτών των δύο; Χρησιμοποιείτε τη λογοτεχνία για να κοινωνήσετε την επιστήμη της ψυχολογίας με ένα πιο εύκολα κατανοητό τρόπο;

Χ.Μ.: Μπορώ να πω ότι το προσπαθώ με πολύ μεγάλη αφοσίωση. Ωστόσο, θεωρώ τον εαυτό μου περισσότερο έναν καθηγητή που εξηγεί μια επιστήμη παρά ένα συγγραφέα που κατέχει το καλλιτεχνικό χάρισμα του γραπτού λόγου. Εννοείται ότι προσπαθώ να το κάνω με τον καλύτερο δυνατό αισθητικό τρόπο. Θεωρώ ότι είναι το λιγότερο που μπορώ να κάνω για να ευχαριστήσω εκείνους που μου παραχωρούν το προνόμιο να με διαβάζουν.

Cul. N.: Πιστεύετε ότι η Θεωρία Γκεστάλτ (Θεωρία σύμφωνα με την οποία ο νους αντιλαμβάνεται κάθε φαινόμενο ως όλον), την οποία υποστηρίζετε, μπορεί να εφαρμοστεί σε ευρύτερα συστήματα, όπως αυτό της κοινωνίας; Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι ίσως εκεί να βρίσκεται η λύση πολλών προβλημάτων, αφού σήμερα αντιμετωπίζουμε το κοινωνικό σύστημα «καθ’ έκαστον» και όχι «καθ’ όλου»;

Χ.Μ.: Υπάρχουν περισσότερες από 300 σχολές που προτείνουν την «προέκταση» του ατομικού στο κοινωνικό επίπεδο. Μία από αυτές είναι και η Γκεστάλτ, ούτε η μόνη ούτε η καλύτερη. Το σημαντικό δεν είναι το μοντέλο που ακολουθούμε αλλά η κατεύθυνση. Σε κάθε περίπτωση, όμως, το γεγονός ότι θεραπευτές όπως εγώ ασχολούμαστε περισσότερο με το άτομο καθεαυτό είναι λογικό και αναμενόμενο, αφού προσεγγίζουμε το ίδιο το άτομο από έξω προς τα μέσα. Και δεν πιστεύω ότι η κοινωνία αντιτίθεται ή καθιστά δύσκολο το έργο του ατόμου.






ΠΗΓΗ
CultureNow.gr

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

Κύριος στόχος των εμπνευστών της Τράπεζας Θεμάτων είναι η τοποθέτηση φίλτρων για σταδιακή μείωση του αριθμού των μαθητών και αποφοίτων του Λυκείου, άρα στην πράξη και η συρρίκνωση πολλών σχολών στα ΑΕΙ και ΤΕΙ. Αλήθεια, γιατί δεν παρουσιάζουν με ειλικρίνεια και επιχειρήματα αυτή την ιδεολογική θέση, 

Με το χαρακτηριστικό αυτό σκίτσο (και με πολλά ανάλογα βλ. http://www.educartoon.gr) αποτύπωσαν οι μαθητές της Α’ τάξης του Λυκείου Λουτρακίου τα συναισθήματά τους για την Τράπεζα Θεμάτων. Καλό θα ήταν ο υπουργός Παιδείας να δει προσεκτικά αυτήν την εικαστική «κραυγή» των μαθητών, για να αντιληφθεί τις βαθύτερες συνέπειες αυτού του εγχειρήματος για τους νέους ανθρώπους. Και κυρίως να δείξει αυτές τις μαθητικές δημιουργίες σε ορισμένους εμπνευστές αυτής της Τράπεζας από αυτό το θεσμικό μόρφωμα της αναξιοκρατίας που ονομάστηκε ΙΕΠ (αντικαθιστώντας τον ιστορικό θεσμό του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου), για να πάψουν να ψελλίζουν τα περί «δημοκρατικού» χαρακτήρα της Τράπεζας Θεμάτων.
Κατ’ αρχάς, κανείς δεν θα είχε αντίρρηση να υπάρχει μια τράπεζα, όχι θεμάτων, αλλά σύγχρονου διδακτικού υλικού, στο οποίο θα εντάσσονταν και ποικίλης μορφής και διαβάθμισης ερωτήσεις–δραστηριότητες αξιολόγησης της επίδοσης των μαθητών, ώστε οι εκπαιδευτικοί να τις αξιοποιούν κριτικά στη διδασκαλία, αλλά και η πολιτεία να διαπιστώνει, με επιστημονικά σύγχρονες μεθόδους, την επίτευξη ή μη των διδακτικών στόχων της συγκεκριμένης σχολικής βαθμίδας, για να σχεδιαστούν οι απαραίτητες βελτιωτικές παρεμβάσεις. Στην περίπτωση όμως της υπαρκτής Τράπεζας Θεμάτων δεν πρόκειται για κάτι τέτοιο. Αντίθετα, πρόκειται για έναν μηχανισμό εξεταστικού και μόνο χαρακτήρα, που λειτουργεί υπονομευτικά για τη μαθησιακή και κοινωνική λειτουργία του σχολείου.
Αναλυτικότερα, η εφαρμογή και λειτουργία της Τράπεζας Θεμάτων φέτος οδηγεί στα εξής συμπεράσματα:
1. Με το ευτελές επιχείρημα ότι δεν ολοκληρωνόταν η ύλη στα σχολεία και ομολογώντας ότι διοικητικά αυτό είναι αδύνατο να ελεγχθεί, η Τράπεζα αυτή φαντάζει σαν μηχανισμός επίτευξης αυτού του στόχου, αδιαφορώντας ή αποκρύπτοντας το γεγονός ότι το ζήτημα της ολοκλήρωσης της ύλης είναι ένα σύνθετο πολυπαραγοντικό ζήτημα.
2. Δεν υπήρξε καμία ουσιαστική κριτική αξιολόγηση της λεγόμενης «ύλης» και γενικότερα των γνώσεων που παίρνουν οι μαθητές στις αρχές του Λυκείου. Τι είναι περιττό, τι είναι χρήσιμο, τι άλλο χρειάζεται να μάθει ένας νέος στην εποχή της κρίσης που διανύει η χώρα; Αντίθετα, παρατηρήθηκε δουλική εμμονή σε αναπαραγωγή γνώσεων από αναλυτικά προγράμματα και σχολικά εγχειρίδια που έχουν παραμείνει τα περισσότερα στην προηγούμενη 20ετία τουλάχιστον.
3. Αυτή η δουλική εμμονή σε ποσοτικά μεγάλη και ποιοτικά παρωχημένη -σε αρκετές περιπτώσεις- γνώση συνδυάστηκε με την προχειρότητα και την τυποποίηση ως κύριο χαρακτηριστικό των ερωτήσεων που δόθηκαν φέτος. Το γεγονός αυτό αποδεικνύει, εκτός από οργανωτικό αυτοσχεδιασμό, μια προκλητική επιστημονική ανεπάρκεια, αποτέλεσμα και της αδιαφανούς συγκρότησης των αντίστοιχων ομάδων «κατασκευής» ερωτήσεων. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα το κομβικό μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας, όπου η επιλογή ελάχιστων κειμένων (περίπου 60) από ευκαιριακές πηγές (χωρίς πρωτοτυπία, πολυφωνία, πολυτροπικότητα κ.λπ.) που είχε η ομάδα στη διάθεσή της, αποδεικνύει όχι μόνο βιασύνη, αλλά και παχυλή αγραμματοσύνη!
4. Οι δοθείσες ερωτήσεις, πέραν του εμφανούς προσανατολισμού τους -στις περισσότερες περιπτώσεις- στη στείρα αναπαραγωγή των σχολικών βιβλίων, λειτουργούσαν και υπονομευτικά στη φιλοσοφία των προγραμμάτων σπουδών (οι ερωτήσεις στη Νεοελληνική Γλώσσα είναι αδιαμφισβήτητη απόδειξη).
5. Η «φαεινή ιδέα» να δημοσιοποιηθούν οι ερωτήσεις δύο μέρες πριν από τις εξετάσεις και φυσικά μία μέρα μετά τις εκλογές, με παιδαριώδεις δικαιολογίες, αποτελεί απόδειξη ότι κύριος στόχος ήταν να μην προλάβουν εκπαιδευτικοί και μαθητές να τις προσεγγίσουν, έστω κι αν αποδύονταν σε ολονύκτιες πλοηγήσεις στον ωκεανό χιλιάδων ερωτήσεων σε 12 διαφορετικά μαθήματα! Τρέμω, όταν ακούω ορισμένους φωστήρες του ΙΕΠ να λένε ότι από τον Σεπτέμβριο η Τράπεζα για τη Β’ Λυκείου θα είναι έτοιμη και ανοιχτή! Δηλαδή προτείνουν ανενδοίαστα τη λειτουργία της Τράπεζας Θεμάτων ως μηχανισμού παρακυβέρνησης του σχολείου. Αιδώς Αργείοι!
6. Η εξέλιξη αυτή, σε συνδυασμό με τα ποικίλα προβλήματα αφομοίωσης και κατανόησης της ετερόκλητης ύλης τόσων μαθημάτων, οδήγησε στην αυξημένη αποτυχία πολλών μαθητών, άρα στη διαφαινόμενη επίτευξη του κύριου στόχου των εμπνευστών της Τράπεζας Θεμάτων, την τοποθέτηση φίλτρων για σταδιακή μείωση του αριθμού των μαθητών και αποφοίτων του Λυκείου, άρα στην πράξη και στη συρρίκνωση πολλών σχολών στα ΑΕΙ και ΤΕΙ. Αλήθεια, γιατί δεν παρουσιάζουν με ειλικρίνεια και επιχειρήματα αυτή την ιδεολογική θέση, παρά συνθηματολογούν υποκριτικά περί ισότητας των μαθητών σε μια εκπαιδευτική πραγματικότητα, όπου οι ποικίλες ανισότητες ζουν και βασιλεύουν;
Αυτά τα επιμέρους συμπεράσματα για την εφαρμογή της Τράπεζας Θεμάτων (άκουσα επίσημα χείλη να την αποκαλούν «θεσμό» και θυμήθηκα τον Θουκυδίδη για την παραποίηση της σημασίας των λέξεων) μας οδηγούν να αναδείξουμε τις πολύ σοβαρότερες επιπτώσεις της για την πνευματική ελευθερία των μαθητών, των εκπαιδευτικών και του σχολείου:
● Για τον ψυχισμό των μαθητών που βιώνουν μια αφόρητη πίεση εξετάσεων από την Α’ Λυκείου με επώδυνα αποτελέσματα.
● Για το πνευματικό επίπεδο των μαθητών, αφού μετατρέπονται σε «δοχεία» αποστήθισης στείρων γνώσεων.
● Για τη διδασκαλία στην τάξη, που μεταβλήθηκε ήδη ουσιαστικά σε κούρσα απάντησης των χιλιάδων ερωτήσεων της Τράπεζας μακράν κάθε διδακτικής πρωτοβουλίας ή καινοτομίας.
● Για το περιβάλλον όλου του σχολείου-Λυκείου, αφού νεκρώνεται από δημιουργικές δράσεις στον πολιτισμό, στην κοινωνική αλληλεγγύη, στο περιβάλλον κ.λπ.
● Για την αναγκαία αλλαγή της εκπαίδευσης ως διέξοδο από την κρίση, αφού παρουσιάζονται ως μεταρρυθμίσεις τεχνικού και εξεταστικού χαρακτήρα ρυθμίσεις που ουσιαστικά συντηρούν τα προβλήματα, τους μηχανισμούς, τις συμπεριφορές και τα πρόσωπα, τα οποία ευθύνονται για τη σημερινή κρίση.
● Για την ίδια την ελληνική κοινωνία, η οποία βλέπει στην εποχή της κρίσης την επόμενη γενιά ψυχικά και ιδεολογικά δουλαγωγημένη, αλλά και σταδιακά εκπαιδευτικά και κοινωνικά περιθωριοποιημένη.
Υπάρχει όμως κάτι ακόμα πιο επικίνδυνο! Αν δεχτούμε την άποψη ότι «ο ολοκληρωτισμός ταυτίζεται με την επιβεβλημένη ομοιομορφία», το εγχείρημα της Τράπεζας Θεμάτων, με την απολυτότητα, την ισοπεδωτική ομοιομορφία, τον ψευδεπίγραφο εξισωτισμό και τη στέρηση της ελευθερίας της έκφρασης και της ερμηνείας, αποτελεί έναν ακόμα μηχανισμό που στρώνει τον δρόμο στο κτήνος του φασισμού! Κι αυτό δεν μπορούμε να το αγνοήσουμε και κυρίως να το επιτρέψουμε ως πολιτικοί και ως πολίτες με δημοκρατική ευαισθησία και σεβασμό στην ανθρώπινη ύπαρξη.
ΠΗΓΗ
Κώστας Αγγελάκος, Εφημερίδα των Συντακτών

Τετάρτη 17 Σεπτεμβρίου 2014

Χόρχε Μπουκάι: Ο όρος "φυσιολογικός" είναι από μόνος του πεδίο προς διερεύνηση


Χόρχε Μπουκάι: Ο όρος
Ο Αργεντίνος Χόρχε Μπουκάι, γιατρός και ψυχοθεραπευτής της σχολής Γκεστάλτ, όταν αποφάσισε να ασχοληθεί με τη συγγραφή, είδε περισσότερα από δώδεκα βιβλία του να μεταφράζονται σε -τουλάχιστον- είκοσι μία γλώσσες και να τοποθετούνται πρώτα στις λίστες των ευπώλητων κάθε χώρας. Είναι απ' τους επιστήμονες που έχουν βρει τον τρόπο να κοινωνούν -χωρίς να εκλαϊκεύουν- το αντικείμενό τους σε μεγάλη μερίδα του κόσμου.  Το "μέσον" με το οποίο επιτυγχάνεται ο "σκοπός" είναι η τέχνη του λόγου του, που καταφέρνει -ακόμα- να διεγείρει στοιχεία του εσώκοσμού μας. Η λογοτεχνία είναι, λοιπόν, το διαβατήριο. Εφόσον όμως του επιτρέπουμε την είσοδο, στη συνέχεια μας επιτρέπει εκείνος να δούμε τον εξωτερικό και εσωτερικό μας κόσμο με μια διαφορετική ματιά, που δεν θα την πούμε μόνο ψυχολογική, αλλά βαθιά ανθρώπινη.

Συνέντευξη: Κωνσταντίνα Θεοφανοπούλου

Culturenow.gr: Είναι επιβεβαιωμένο ότι τα ανθρώπινα όντα «από τις απαρχές της ύπαρξής τους» συνεργάζονταν όχι μόνο όταν απειλούνταν η επιβίωσή τους, αλλά και για να ζήσουν καλύτερα. Αν, όμως, αυτό συνέβαινε πάντοτε, γιατί σήμερα μιλάμε για τη σημασία της κοινωνικής νοημοσύνης, σαν να είναι κάτι καινούργιο;

Χόρχε Μπουκάι: Ίσως να οφείλεται στο ότι αφ’ ενός η τάση μας για απομόνωση έχει διογκωθεί και αφ’ ετέρου η ανάγκη να εργαστούμε συντονισμένα με τους άλλους έχει γίνει πιο προφανής.

Cul. N.: Σε ποιο βαθμό θεωρείτε ότι τείνουμε να συσχετιζόμαστε  με τους άλλους σύμφωνα με το πώς μας συμπεριφέρθηκαν στην οικογένειά μας;

Χ.Μ.: Από κάθε άποψη. Μαθαίνουμε να δημιουργούμε δεσμούς με τους υπόλοιπους κατά το πρότυπο των πρώτων μας δεσμών και στη συνέχεια, καλώς ή κακώς, τροποποιούμε το πρότυπο αυτό σύμφωνα με τις κατά καιρούς αποφάσεις μας (που είναι προϊόντα βέβαιων συναγωγών ή συγχύσεων).

Cul. N.: Θεωρείτε ότι με το πέρασμα των χρόνων εξαρτόμαστε λιγότερο ή περισσότερο από τους άλλους;

Χ.Μ.: Καλύτερα να μην γενικεύουμε. Πιστεύω ότι κάθε μέρα, κάθε άτομο συνειδητοποιεί καλύτερα από ποιον είναι εξαρτημένος και με σημείο εκκίνησης αυτή τη συνειδητοποίηση προσπαθεί να μην εξαρτάται ή τουλάχιστον κλίνει προς μια τέτοια συμπεριφορά, που κατ’ εμέ είναι δηλωτική μικρού βαθμού εξέλιξης και ποιότητας.

Cul. N.: Πώς εξηγείτε την παραδοξότητα του Ίντερνετ; Είναι φυσιολογικό σε έναν κόσμο, όπου ζούμε περιτριγυρισμένοι από τόσους ανθρώπους, να νιώθουμε όλο και πιο μόνοι;

Χ.Μ.: Ο όρος «φυσιολογικός» είναι από μόνος του πεδίο προς διερεύνηση. Δεν μπορούμε να συσχετίσουμε την ποσότητα των ανθρώπων με το συναίσθημα της μοναξιάς. Πρόκειται για δυο στοιχεία που ακολουθούν διαφορετικούς δρόμους.

Cul. N.: Είμαστε εφοδιασμένοι με συγκεκριμένα αντανακλαστικά που μας ειδοποιούν για την κοινωνική απόρριψη, με αποτέλεσμα τις περισσότερες φορές να επιλέγουμε να «συμμορφωθούμε». Πώς θα μπορούσαμε να βρούμε μια ισορροπία ανάμεσα σε αυτό που χρειαζόμαστε και επιθυμούμε σαν άτομα και σε εκείνο που χρειάζεται και επιθυμεί η κοινωνία;

Χ.Μ.: Αυτό που προτείνω είναι να έχουμε πλήρη συνείδηση όταν εμμένουμε σε μια θέση για την οποία μας απορρίπτουν, αλλά να έχουμε επίσης συνείδηση όταν διαπραγματευόμαστε τον τρόπο με τον οποίο αντιδράμε, για να ευθυγραμμιστούμε με τις ανάγκες του περίγυρου. Το να αγκιστρώνεται κανείς σε μια άποψη (στη δική του ή σε αυτή του περίγυρου) μπορεί να είναι εξίσου επιβλαβές. Πρόκειται για μια προσωπική και αενάως μεταβαλλόμενη διαδικασία αξιολόγησης.

Cul. N.: Είναι πλέον επιστημονικά αποδεδειγμένη η άμεση ανάγκη του κοινωνικού και συναισθηματικού αλφαβητισμού. Γιατί, όμως, δεν έχει συμπεριληφθεί ακόμα στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα;

Χ.Μ.: Ως προς αυτό είμαι αισιόδοξος. Είμαι πεπεισμένος ότι όσο αυξάνονται αυτές οι αποδείξεις,  όλο και περισσότερο θα συνειδητοποιούμε ότι οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις που έχει ανάγκη ο κόσμος είναι όντως αυτές και όχι άλλες καθαρά ακαδημαϊκού περιεχομένου. Υπολογίζω ότι ο κόσμος μας χρειάζεται περίπου εκατό χρόνια για να σχεδιάσει ένα τέτοιο μοντέλο· δεν νομίζω ότι γίνεται να αλλάξει το σύστημα μέσα σε μια εικοσαετία.

Cul. N.: Ποια είναι, τελικά, η βάση των ηθικών μας κωδίκων; Πρόκειται για κάτι έμφυτο, πολιτισμικό, θρησκευτικό;

Χ.Μ.: Παιδεία, πληροφόρηση, πολιτισμός , μίμηση και απόφαση. Δεν είναι μόνο ένα πράγμα. Αλλά είναι σίγουρο ότι η οικογένεια επηρεάζει «επαναστατικά» τις αρχές και τους κώδικές μας.

Cul. N.: Σε πρακτικό επίπεδο τι θα μας προτείνατε να κάνουμε για να προστατεύσουμε τη νοητική μας υγεία, όπως κάνουμε με τη σωματική;

Χ.Μ.: Δυστυχώς δεν μπορώ να πω παρά προφανή πράγματα και λυπάμαι. Η υγεία δεν αποκτάται με ένα εγχειρίδιο πρακτικών συνταγών. Ό, τι κι αν κάνεις, το σημαντικότερο είναι να αντιληφθείς τη σημασία του να βαδίζεις προς την υγεία, καθώς και  την υπευθυνότητα που σου αναλογεί σε αυτή τη διαδικασία. Η συμβουλή των σοφών της Ανατολής είναι σαφής (αν και δεν πρόκειται για μια συνταγή): «Ανάλυσε καλά την πραγματικότητα γύρω σου, σκέψου καλά, νιώσε καλά και πράξε καλά».

Cul. N.: Τα κείμενά σας είναι υβριδικά. Είναι συγχρόνως ψυχολογία και λογοτεχνία. Πώς αντιλαμβάνεστε  τη σχέση μεταξύ αυτών των δύο; Χρησιμοποιείτε τη λογοτεχνία για να κοινωνήσετε την επιστήμη της ψυχολογίας με ένα πιο εύκολα κατανοητό τρόπο;

Χ.Μ.: Μπορώ να πω ότι το προσπαθώ με πολύ μεγάλη αφοσίωση. Ωστόσο, θεωρώ τον εαυτό μου περισσότερο έναν καθηγητή που εξηγεί μια επιστήμη παρά ένα συγγραφέα που κατέχει το καλλιτεχνικό χάρισμα του γραπτού λόγου. Εννοείται ότι προσπαθώ να το κάνω με τον καλύτερο δυνατό αισθητικό τρόπο. Θεωρώ ότι είναι το λιγότερο που μπορώ να κάνω για να ευχαριστήσω εκείνους που μου παραχωρούν το προνόμιο να με διαβάζουν.

Cul. N.: Πιστεύετε ότι η Θεωρία Γκεστάλτ (Θεωρία σύμφωνα με την οποία ο νους αντιλαμβάνεται κάθε φαινόμενο ως όλον), την οποία υποστηρίζετε, μπορεί να εφαρμοστεί σε ευρύτερα συστήματα, όπως αυτό της κοινωνίας; Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι ίσως εκεί να βρίσκεται η λύση πολλών προβλημάτων, αφού σήμερα αντιμετωπίζουμε το κοινωνικό σύστημα «καθ’ έκαστον» και όχι «καθ’ όλου»;

Χ.Μ.: Υπάρχουν περισσότερες από 300 σχολές που προτείνουν την «προέκταση» του ατομικού στο κοινωνικό επίπεδο. Μία από αυτές είναι και η Γκεστάλτ, ούτε η μόνη ούτε η καλύτερη. Το σημαντικό δεν είναι το μοντέλο που ακολουθούμε αλλά η κατεύθυνση. Σε κάθε περίπτωση, όμως, το γεγονός ότι θεραπευτές όπως εγώ ασχολούμαστε περισσότερο με το άτομο καθεαυτό είναι λογικό και αναμενόμενο, αφού προσεγγίζουμε το ίδιο το άτομο από έξω προς τα μέσα. Και δεν πιστεύω ότι η κοινωνία αντιτίθεται ή καθιστά δύσκολο το έργο του ατόμου.





ΠΗΓΗ
Culturenow.gr