Συμβουλή Ημέρας: Ο Τίτλος που χρειάζεται να έχει ένα κείμενο

Η Συμβουλή της Ημέρας: Ο Τίτλος.

Κάποτε ο τίτλος ενός βιβλίου ήταν και η μόνη ένδειξη της πλοκής του. τα εξώφυλλα ήταν μονόχρωμα και τα οπισθόφυλλα κενά. Μονάχα ο τίτλος δέσποζε στην πρόσοψη, το πνευματικό παιδί του ονόματος του συγγραφέα. 
Τώρα πια τα βιβλία είναι κυριολεκτικά πνιγμένα σε πληροφορίες, χρώμα και ερεθίσματα. 
Υπάρχουν νούμερα τιμής, εκπτώσεων, εκδόσεων, υπάρχουν τα ονόματα του συγγραφέα και ίσως παλιότερων best seller του, υπάρχει ο εκδοτικός οίκος και άπειρα σχέδια και χρώματα και κάπου μέσα στον στρόβιλο βρίσκεται και ο Τίτλος. 
Πλέον μας τραβά το εξώφυλλο, αλλά η καρδιά του βιβλίου είναι ο Τίτλος.

Πως να επιλέξω τον Τίτλο για την ιστορία μου;
Ο Τίτλος είναι η πιο μικρή περίληψη του βιβλίου μας. Επομένως πρέπει να έχει σχέση με το περιεχόμενο. Ανάλογα με το είδος του βιβλίου (τρόμου, ρομαντικό, κοινωνικό κλπ) θα πρέπει να επιλέξουμε και τον Τίτλο. Για να εμπιστευτούμε, μας βοηθά το πιο αγαπημένο μας σημείο στην ιστορία ή το πιο χαρακτηριστικό, συναισθηματικό και τα λοιπά. Βρείτε ποιο είναι αυτό, κλείστε το περιεχόμενο του σε μια πρόταση και ιδού, έχετε τίτλο!

Αν δεν μου βγαίνει εύκολα, τι θα πρέπει να κάνω;
Συχνά ο Τίτλος αποδεικνύεται πιο δύσκολη υπόθεση από ότι περιμέναμε. Αν δεν έχετε κάποια ιδέα από την αρχή του έργου, μην απογοητεύεστε! Συνεχίστε το γράψιμο της ιστορίας έχοντας στην άκρη του μυαλού την κενή θέση του τίτλου. Κάποια στιγμή θα βρείτε κάτι που σας αρέσει. Ακόμα μπορείτε να περιμένετε μέχρι να τελειώσετε όλο το γραπτό. Αντίθετα, μπορείτε να βρείτε πρώτα τον τίτλο, μια φράση που σας αρέσει ή κάτι που απλά σας έδωσε η Μούσα, οπότε ξεκινάτε να γράφετε βάση αυτού!

Πόσο μεγάλος μπορεί να είναι ένας Τίτλος;
Το μέγεθος του τίτλου δεν έχει να κάνει με το μέγεθος του γραπτού. Μπορεί ένα διήγημα των 15 σελίδων να έχει 20 λέξεις τίτλο και ένα μυθιστόρημα των 300, μονάχα 2. Να θυμάστε όμως ότι οι υπερβολικά μεγάλοι τίτλοι είναι γραφικοί, με την άσχημη έννοια συχνά, και αποτρέπουν τον αναγνώστη. Ομοίως οι πολύ μικροί τίτλοι δεν προκαλούν ενδιαφέρων.

Ποιο είναι το σωστό περιεχόμενο ενός Τίτλου;
Συνήθως είναι οι φράσεις 3-5 λέξεων. Πχ: Το Μικρό Σπίτι στο Λιβάδι. Είναι ο ικανός αριθμός λέξεων για να περιγράψει ουσιωδώς το περιεχόμενο του γραπτού. Μπορείτε να χρησιμοποιήσετε κάποιο όνομα, πχ: Οι Περιπέτειες του Τομ Σόγιερ, όμως πλέον τα ονόματα σε ένα κόσμο δισεκατομμυρίων ατόμων δεν προκαλούν ενδιαφέρων, εκτός και αν είναι κάποιου διάσημου. Ένα σκέτο όνομα, όπως Εκτόρ Σερβαντάκ, είναι σχεδόν αόρατο. 

Τι προσπαθώ να περάσω μέσα από τον Τίτλο μου;
Είναι ανάλογα το είδος της ιστορίας.

• Σε μια αστυνομική περιπέτεια θέλουμε μυστήριο. Ο πιο κλασικός τίτλος: Το Μυστήριο του/της...

• Σε ένα κοινωνικό θέλουμε κάτι αλληγορικό, συγκεκριμένο αλλά και μεταφορικό επίσης, πχ Όταν σκοτώνουν τα κοτσύφια, που μιλά για τον ρατσισμό.

• Σε ένα ρομαντικό θέλουμε κάτι πιο ανάλαφρο, αφηρημένο και νοσταλγικό (πολύ της μόδας στην ελληνική αγορά) όπως πχ: Θα σε θυμάμαι, Δυο Ζωές και τα λοιπά.

• Σε μια περιπετειώδη ιστορία θέλουμε κάτι που να ξεχειλίζει ενέργεια: Ταξίδι στην Άκρη της Γης.

• Σε μια παιδική ιστορία είναι πολύ συνηθισμένες οι Τριλογίες του στυλ: Ο Δόκτωρ Πάτρικ και τα Μαγικά Γάντια, Ο Δόκτωρ Πάτρικ και ο Τρελός Βασιλιάς και πάει λέγοντας.

Πολύ σημαντικό είναι επίσης, αν η ιστορία μου έχει κάτι πολύ ασυνήθιστο, πρωτοπόρο ή σημαντικό να πει, να το περιλαμβάνω στον τίτλο. Όταν ο Ιούλιος Βερν έγραψε το μυθιστόρημα 20.000 Λεύγες υπό την Θάλασσα, τα υποβρύχια ήταν ακόμη επιστημονική φαντασία. Οπότε ένα ταξίδι απόστασης 20.000 λευγών ΥΠΟ την θάλασσα, θα ήταν κάτι που άξιζε να αναφερθεί στον τίτλο, θα τραβούσε αμέσως τα βλέμματα.

Συμβουλή: Μην ζορίζετε πολύ το Τίτλο. Θα πρέπει να βγει αυθόρμητα για αυτό πέρα από τα βήματα που σας έδειξα, μην ζορίσετε πιο πολύ.
Για τα διηγήματα, οι χιουμοριστικοί τίτλοι και οι κάπως παράξενοι μετατρέπουν το μικρό μας κείμενο σε λαχταριστό μεζεδάκι που κανείς δεν μπορεί να αντισταθεί να το δοκιμάσει!


Άσκηση: Ο Τίτλος.
Διάλεξε 10 ιστορίες, μικρές και μεγάλες τις οποίες να έχεις διαβάσει και άλλαξε τους τον τίτλο χρησιμοποιώντας τους τρόπους της προηγούμενης συμβουλής. 
Αν μπορείς να βρεις πάνω από έναν τίτλο, τότε προσπάθησε να διαλέξεις αυτόν που εκφράζει καλύτερα την ιστορία!

Συμβουλή ημέρας: Ονόματα που χρειάζεται να έχει ένα κείμενο

Η Συμβουλή της Ημέρας: Όλα τα Ονόματα.

Και εκεί που νομίζεις πως τα έχεις κάνει όλα (βρήκες εξάλλου τους χαρακτήρες σου, την πλοκή σου, το ύφος σου, το αγαπημένο σου χρώμα στυλό) καταλαβαίνεις ξαφνικά πως κάτι λείπει!
Πως τον έλεγες εκείνον μέχρι τώρα; Ήρωας νο.8; Έλα που τώρα πρέπει να του δώσεις και όνομα...

Δεν πρέπει να προσπερνάμε εύκολα το ζήτημα τον ονομάτων γιατί αυτά είναι που φέρνουν πιο κοντά την ιστορία με τον αναγνώστη. Ένα όνομα σωστό πάνω από λάθος κεφάλι μπορεί και να φταίει που κάποιος έκλεισε το γραπτό μας πριν το δεύτερο κεφάλαιο.
Στο πρώτο μέρος αυτής της ανάλυσης, θα δούμε όλα όσα χρειάζοντε να παίρνουν όνομα μέσα σε μια ιστορία και γιατί.

1. Οι Ήρωες
Φυσικά. Δεν έχεις πρωταγωνιστή αν δεν ξέρεις πως τον λένε, εκτός και αν θες να τον φωνάζεις "τύπο" "άντρα" "κοπέλα" και τα λοιπά για το υπόλοιπο του γραπτού σου. Μπορεί να έχουν ολόκληρο ονοματεπώνυμο ή και κάποιο παρατσούκλι, τίτλο ή παραδειγματικό επίθετο. Π.χ Κωνσταντίνος Μαγιόπουλος, Παπα-Βαρεμάρας, Δούκας Ντάνκαν ή Σβέρι ο Τρομερός.

2. Οι Χώρες, Πόλεις κλπ
Φανταστικά ή πραγματικά, τα μέρη όπου διαδραμματίζεται η πλοκή θα πρέπει να έχουν ονόματα. Στα αλήθηνά μέρη καλό είναι να κάνεις μια μικρή έρευνα για την γεωγραφία και το τοπικό τοπίο, διότι καταρράκτες δεν υπάρχουν στο Παρίσι, ούτε μπανανιές στο Λονδίνο!

3. Τοπογραφικά σημεία
Αυτά μπορεί να είναι βουνά, ποτάμια, πεδιάδες, λίμνες και τα λοιπά. Δεν είναι απαραίτητο να ονομάσεις κάθε αγρόκτημα και βάλτο, όμως τα βουνά και οι παραλίες που μπλέκοντε στην πλοκή, αξίζουν το όνομά τους.

4. Αντικείμενα
Διάφορα μπορεί να είναι αυτά και για κάθε είδους ιστορία, διαφορετικά. Για περιπέτειες φαντασίας, θα υπάρχουν σπαθιά, τόξα, αρματωσιές και θρυλικά κοσμήματα, το καθένα με το δικό του στιβαρό και πομπώδες όνομα όπως Αντεροβγάλτης, Γερακίσιο Μάτι, Δρακοτόμαρο, Άστρο της Θάλασσας, αντίστοιχα. Για μυστηρίου ιστορίες, μπορεί να είναι το πιστόλι κάποιου διάσημου, κατά συρροή δολοφόνου ή του διαμαντιού που εξαφανίστηκε. Και άλλες πολλές, μπορεί να είναι ένα κρασί εκλεκτό ή ο,τιδήποτε άλλο φαντάζεστε.

5. Μέσα Μεταφοράς
 Είναι άπειρα τα παραδείγματα: Κιτ, Κατσαριδάκι, Τόμας το τραίνο, Μπάτμομπιλ. Παντού θα βρεις οχήματα με χαρακτήρα. Όμως δεν είναι όλα φανταστικά, τα πλοία και τα αεροσκάφη έχουν ονόματα, η μοτοσυκλέτα ενός ραλίστα, ή το πατίνι του πιτσιρικά. Επίσης, και τα διαστημόπλοια είναι προικισμένα με όνομα.

6. Ζώα
Κυρίως σε παιδικές ιστορίες θα δούμε αράχνες, γουρουνάκια, αγελάδες και τα λοιπά, με πολύ ζωηρά ονόματα. Το πιο συνηθισμένο είναι το άλογο, ο σκύλος και η γάτα, γιατί ουσιαστικά ακούνε στο όνομά τους. 

7. Βασίλεια, Κάστρα και άλλα παρόμοια
Για τους φίλους με ζωηρή φαντασία, μια ανακοίνωση: Δεν είναι πάντα το πιο περίπλοκο και το πιο καλό. Το Βασίλειο του Θαμπού Ανατέλοντος Ηλίου θα έκανε το βασιλιά να θέλει να παραιτηθεί των αξιωμάτων του, μόνο για να μην χρειάζεται να το λέει! Για αυτό με προσοχή να βαδίζουμε στα μονοπάτια της υπερβολής.

8. Εποχές, Ημέρες, Έθιμα
Καλά είναι τα original αλλά ακόμα και αυτά πρέπει να τα γνωρίζουμε καλά, ιδίως όταν ανήκουν σε ξένη κουλτούρα ή έθνος. Είναι κρίμα να εκτεθεί κανείς περιγράφοντας ανακρίβειες. Μπορείς βέβαια να σκαρφιστείς δικά σου έθιμα, ακόμα και εποχές ή φυσικά φαινόμενα.

9. Πρωτότυπα
 Όταν δημιουργείς από το μηδέν ιδέες έχεις τη δύναμη στα χέρι σου. Γράψε για πρωτάκουστες ασθένειες, πλάσματα που δεν ξέρει κανείς, υπόγεια εδάφη και φυσικά φαινόμενα στο κενό του διαστήματος. Κανείς δεν θα τα ξέρει, γιατί δεν υπήρχαν μέχρι που τα έφτιαξες εσύ. Ονόμασε τα έτσι ώστε να τα αναδεικνύεις και να τραβάς την προσοχή και τον ενθουσιασμό.

Έτσι λοιπόν βλέπουμε πόσες πολλές είναι οι λεπτομέρειες σε ένα γραπτό που χρειάζοντε ονόματα. Λίγο πολύ όλοι καταλαβαίνουμε το ΓΙΑΤΙ πρέπει να τα ονομάζουμε. Στο Δεύτερο Μέρος θα δούμε το ΠΩΣ το κάνουμε αυτό σωστά, για να έχουμε ένα όμορφο αποτέλεσμα, ανάλογα με το είδος της ιστορίας μας.

Συμβουλές για τη συγγραφή ενός μυθιστορήματος αγωνίας από την Πατρίτσια Χάισμιθ

Η Πατρίτσια Χάισμιθ, γνωστή Αμερικανίδα συγγραφέας μυθιστορημάτων και διηγημάτων κυρίως αγωνίας, χαρακτηριζόμενα παράλληλα και ως ψυχολογικά θρίλερ κάποια, μεσουράνησε το δεύτερο μισού του 20ου αιώνα.

Επηρεασμένη από κλασικούς Ευρωπαίους συγγραφείς έθεσε την προσωπική της σφραγίδα στο είδος της. Βιβλία της μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες και μεταφέρθηκαν στη μεγάλη οθόνη. Αναμφισβήτητα με τόση επιτυχία δικαιούται να δώσεις συμβουλές δημιουργικής γραφής σε νέους συναδέλφους της.

Αυτό επιχειρεί στο βιβλίο της «Πώς να γράψετε ένα βιβλίο αγωνίας και δράσης», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη. Σε εννέα κεφάλαια η Πατρίτσια Χάισμιθ παραθέτει τις πολύτιμες συμβουλές της.

Με εννέα κεντρικούς άξονες αναλύει τις διαφορές διηγήματος και μυθιστορήματος, τις έννοιες της ανάπτυξης και της πλοκής, καθώς και θέματα που μπορεί να ανακύψουν. Ας δούμε επιγράμματα τα κύρια σημεία:

«Το πρώτο πρόσωπο που οφείλεις να τέρψεις γράφοντας ένα βιβλίο είσαι εσύ.»

Η αρχή, το εναρκτήριο έναυσμα, είναι κάτι που πρέπει να σε συγκινήσει. Ιδέες άφθονες ενυπάρχουν γύρω σου αλλά πρέπει να αντιληφθείς ποια αξίζει να γίνει βιβλίο αλλά και να έχεις το θάρρος να την απορρίψεις όταν δεις ότι δεν τραβάει κάπου παρακάτω.

«Για να βρεις την απαραίτητη ορμή, αυτή τη σταθερή ροή που θα σου επιτρέψει να ολοκληρώσεις το βιβλίο, ίσως χρειαστεί να περιμένεις ώσπου να νιώσεις την ιστορία να σε κατακυριεύει. Αυτό γίνεται σταδιακά, καθώς η πλοκή εξελίσσεται και διαμορφώνεται, δεν μπορείς να το επισπεύσεις: Είναι μια ψυχική διαδικασία, μια αίσθηση συναισθηματικής ολοκλήρωσης, ώσπου μια ωραία πρωία νιώθεις την ανάγκη να πεις: ((Αυτή η ιστορία είναι όντως εξαιρετική, πρέπει να την αφηγηθώ!». «Τότε ξεκίνα να γράφεις.

Το γράψιμο απαιτεί πίστη και ορμή. Για να το επιτύχεις αυτό μπορείς να στραφείς στα προσωπικά σου βιώματα. Αυτά αν τα καλλιεργήσεις σε συνδυασμό με τη φαντασία θα γονιμοποιήσεις ένα καλό διήγημα.

Σημείωνε όλες σου τις ιδέες. Είναι εκπληκτικό να βλέπεις συχνά μια φράση καταγεγραμμένη σ’ ένα σημειωματάριο να σε οδηγεί κατευθείαν σε μιαν άλλη. Μπορεί και να σχηματιστεί μια ολόκληρη πλοκή καθώς κρατάς σημειώσεις. Κλείσε το σημειωατάριο, σκέψου το μερικές μέρες, και μετά επί το έργον! Είσαι έτοιμος να γράψεις ένα διήγημα.»

Ένας εύκολος τρόπο ώστε να γράψεις και ταυτόχρονα να κερδίσεις γρήγορα πολλά χρήματα συνιστά το διήγημα. Εκατοντάδες ιδέες μπορούν να μετατραπούν σε ένα σύντομο διήγημα αγωνίας που θα καταφέρει να κρατήσει το ενδιαφέρον περισσότερο από ό,τι αν αφηγούταν σε ένα εκτενές μυθιστόρημα.

«Η ανάπτυξη μιας ιστορίας είναι τόσο δημιουργική όσο και η αρχική της σύλληψη.»

Μεταξύ του εναρκτήριου εναύσματος που αποτελεί η ιδέα και της κατασκευής της πλοκής απαιτείται ένα πολύ σημαντικό στάδιο, αυτό της ανάπτυξης. Εκεί ο συγγραφέας οφείλει να ζήσει με τους ήρωες του και να επιλέξει τι είναι πιο σημαντικό- η δράση ή ο χαρακτήρας. Η ανάπτυξη φυσικά είναι δυνατόν να συνεχίζεται και κατά τη διάρκεια της συγγραφής καθώς είναι θεμιτό να επιφυλάσσεις εκπλήξεις και για τον ίδιο σου τον εαυτό.

«Το ταμπεραμέντο αλλά κι ο χαρακτήρας του συγγραφέα αντανακλώνται στη δόμηση της πλοκής»

Η πλοκή έρχεται να συμπληρώσει και συχνά να συμβαδίσει με την ανάπτυξη. Τώρα θα πρέπει ο συγγραφέας να αποφασίσει για το ρυθμό της δράσης και την τελειωτική προσωπικότητα των ηρώων του. Θα πρέπει να είναι διαρκώς σε εγρήγορση ώστε να χτίζει και να γκρεμίζει ιδέες προκειμένου να γίνει το διήγημά του – αν όχι πρωτότυπο – το μάλλον αξιοπρόσεκτα απολαυστικό

«Στο πρώτο κεφάλαιο ενός αφηγήματος αγωνίας πρέπει να υπάρχει δράση ή η υπόσχεση δράσης.»

Στις πρώτες γραμμές ενός διηγήματος πρέπει να υπάρχει κινητικότητα. Οι φορτικοί συναισθηματισμοί περισσεύουν καθώς ο αναγνώστης δεν έχει προλάβει να δεθεί με τους ήρωες. Επίσης η κίνηση βοηθά το συγγραφέα να βρει και να διατηρήσει το ρυθμό της ιστορίας.

«Με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, οι περισσότερες δυσκολίες φωλιάζουν μάλλον στο μυαλό του συγγραφέα παρά στο χαρτί.»

Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζει πιο συχνά ένας συγγραφέας αφορούν συνήθως την εξέλιξη της ιστορίας όταν φτάνει θεωρητικά σε ένα τέλμα αλλά και την οπτική γωνία που θα επιλέξει. Γι’ αυτό το γεγονός περισσότερη ευθύνη έχει η ανασφάλειά του. Γνώριμα συναισθήματα και η αναζήτηση νέων οριζόντων είναι τα συστατικά που θα τον βοηθήσουν να ξεμπλοκάρει.

«Το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνει κανείς αρχίζοντας να γράφει το κείμενο δεύτερη φορά είναι να διαβάσει από την αρχή ως το τέλος το πρώτο, σαν να ήταν ένας αναγνώστης που δεν έχει ξαναδεί ποτέ το βιβλίο.»

Με το πέρας της πρώτης γραφής ενός βιβλίου σηματοδοτείται η ώρα της διακόσμησης του. Τώρα ο συγγραφέας πρέπει να το εξωραΐσει κυρίως αφαιρώντας περιττά μέρη και δευτερευόντως προσθέτοντας ενδιαφέρουσες πινελιές. Είναι η ώρα να βρει τις διαφοροποιήσεις που κάνουν ξεχωριστό το κείμενό του, τους χαρακτήρες και την πλοκή.

«Μια αναθεώρηση συνήθως δύσκολη για έναν πρωτάρη συγγραφέα είναι και η απαίτηση του εκδότη να απαλείψει τελείως ένα χαρακτήρα απ’ το χειρόγραφο – ή και δύο καμιά φορά.»

Κι ενώ νομίζεις ότι το βιβλίο σου είναι έτοιμο η πραγματικότητα σε διαψεύδει. Συχνά οι εκδότες απαιτούν κάποιες αναθεωρήσεις προκειμένου η πλοκή να γίνει πιο σαφής και πιο αληθοφανής. Στο τέλος του δοκιμίου της περί της συγγραφής, η Πατρίτσια Χάισμιθ, εκθέτει με ένα παράδειγμα όλες αυτές τις συμβουλές. Διαβάζουμε, λοιπόν, πώς ακριβώς έγραψε το «Γυάλινο κελί» και βλέπουμε πρακτικώς πώς λειτουργούν όλα τα στάδια της δημιουργίας ενός μυθιστορήματος αγωνίας. Κλείνοντας η συγγραφέας αφιερώνει λίγες σελίδες σε εξομολογητικό τόνο προκειμένου να παροτρύνει τους νέους συγγραφείς να εξασκηθούν και εφεύρουν το δικό τους είδος αλλιώς κάτι που έχει ήδη ειπωθεί πρέπει να επαναληφθεί μόνο με διαφορετικό κι ενδιαφέροντα τρόπο. Αναγνωρίζει το σύγγραμμα της ως γενικότερες συμβουλές στο μυθιστόρημα και όχι μόνο στο είδος της. b119133

ΠΗΓΗ 
Γιώργος Πανόπουλος, Literature.gr

Έξι συμβουλές για το γράψιμο, από τον Τζων Στάινμπεκ

«Αν έχεις πρόβλημα, είσαι πληγωμένος ή έχεις ανάγκη, πήγαινε στους φτωχούς ανθρώπους. Είναι οι μόνοι που θα βοηθήσουν, οι μόνοι.»
Από τους σημαντικότερους συγγραφείς στην ιστορία της λογοτεχνίας, βαθιά πολιτικός και προερχόμενος από προλεταριακή οικογένεια μεγάλωσε δουλεύοντας μαζί με τους μετανάστες της Αμερικής των αρχών του εικοστού αιώνα και έγινε μάρτυρας της βίας, της εκμετάλλευσης και της αδικίας στο πρόσωπό τους.

Τα βιβλία του, Άνθρωποι και ποντίκια, Τα Σταφύλια της Οργής, Ο δρόμος με τις φάμπρικες, Ανατολικά της Εδέμ, Σ” έναν άγνωστο Θεό και πολλά άλλα, είναι ανθρώπινα , ουσιαστικά, και ενέπνευσαν, συγκίνησαν και συγκινούν ακόμα αναγνώστες σε όλο τον κόσμο…

Έξι συμβουλές του σπουδαίου συγγραφέα, σε όσους γράφουν, ή σε όσους ενδιαφέρονται να μάθουν πως έγραφε ο ίδιος…

1. Εγκαταλείψτε την ιδέα ότι θα τελειώσετε κάποτε το βιβλίο. Ξεχάστε τις 400 σελίδες που σας περιμένουν, και φροντίστε να γράφετε μία σελίδα μόνο την ημέρα, βοηθάει. Έτσι, όταν ξαφνικά τελειώνει, είναι μια ωραία έκπληξη.

2. Να γράφετε ελεύθερα και όσο πιο γρήγορα γίνεται και να πετάτε τα πάντα στο χαρτί. Ποτέ να μην διορθώνετε ή να ξαναγράφετε μέχρι να έχετε γράψει ολόκληρο το βιβλίο. Το να ξαναγράφετε κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, συνήθως είναι μια δικαιολογία για να μην προχωράτε. Επίσης μπλέκεται και αλλάζει ο ρυθμός και η ροή, που μπορεί να έρθει μόνο με μια υποσυνείδητη σχέση με το υλικό.

3. Ξεχάστε το «ευρύ», το κοινό «γενικά». Πρώτα απ΄όλα, το ανώνυμο, απρόσωπο κοινό θα σας κατατρομάξει, και δεύτερον, σε αντίθεση με το θέατρο, αυτό το κοινό δεν υπάρχει. Στο γράψιμο, το κοινό, είναι ο ένας μοναδικός αναγνώστης. Εχω προσέξει ότι μερικές φορές βοηθάει να διαλέγεις ένα πρόσωπο, είτε ένα πραγματικό πρόσωπο από τη ζωή σου, είτε ενα φανταστικό, και να γράφεις έχοντας στο μυαλό σου αυτό σαν αναγνώστη.

4. Αν μια σκηνή ή μια σεκάνς δεν σας βγαίνει και νοιώθετε ότι την χρειάζεστε, προσπεράστε την και προχωρήστε. Όταν θα έχετε τελειώσει το βιβλίο, μπορείτε να γυρίσετε πίσω σε αυτήν και τότε μπορεί να δείτε ότι ο λόγος που σας δημιουργούσε πρόβλημα ήταν γιατί δεν είχε μπει στο σωστό σημείο.

5. Να προσέχετε αν μια σκηνή τη νοιώθετε πολύ κοντά σας, είναι πιο αγαπημένη από τις άλλες. Συνήθως θα φανεί ότι είναι αυτή που δεν κολλάει με τις υπόλοιπες.

6. Αν χρησιμοποιείτε διάλογο- να τον λέτε δυνατά καθώς το γράφετε. Μόνο τότε θα έχει τον προφορικό τόνο που χρειάζεται.

«Καθώς γράφετε», λέει ο Steinbeck,« να εμπιστεύεστε τις αποσυνδέσεις και τα κενά. Αν έχετε γράψει ό, τι βλέπει το μάτι σας και σταματήσατε, δείτε το πάλι. Δείτε κάτι άλλο. Κάντε ένα άλμα προς μια άλλη εικόνα. Μην απαιτείτε από τον εαυτό σας να κατανοήσει τη σύνδεση.  Μερικά από τα πιο σπουδαία πράγματα που συμβαίνουν στην μυθοπλασία γίνονται όταν ο συγγραφέας επιτρέπει σε αυτό που φαίνεται μια ξεκομμένη εικόνα, να τον ή την οδηγήσει μακριά από τον δρόμο που είχε πάρει… »

Τα 20 + 1 βασικά μυστικά της δημιουργικής γραφής

 

Ο Βαγγέλης Προβιάς μοιράζεται μαζί μας μερικά από τα βασικά εργαλεία της γραπτής αφήγησης.  

 

Ο καθένας κρύβει μέσα του έναν συγγραφέα, και παρόλο που συγγραφείς δεν διδάσκονται, σίγουρα ενθαρρύνονται. Με αφορμή τη Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου, ο Βαγγέλης Προβιάς, πεζογράφος, δημιουργικός διευθυντής στην διαφήμιση και εισηγητής σεμιναρίων creative writing, μας μυεί στο μαγικό κόσμο της δημιουργικής γραφής.

• 1. Γραφή ίσον δημιουργία

Η δημιουργική γραφή δεν αναπαριστά απλώς την πραγματικότητα – την επαναδημιουργεί. Έτσι, αλλάζει και τον αναγνώστη αλλά και τον συγγραφέα – είτε παρουσιάζοντας μία πρωτότυπη, διαφορετική, ή πιο βαθιά και ουσιαστική οπτική γωνία, είτε επινοώντας ιστορίες και πλοκές που εκφράζουν με παραστατικό, ζωντανό, γεμάτο αίμα και σάρκα τρόπο, την κοινή ανθρώπινη μοίρα.

• 2. Ιστορία ίσον αλλαγή

Οι άνθρωποι αλλάζουμε. Αυτό είναι αναπόφευκτο. Όταν διαβάζουμε θέλουμε να μάθουμε το γιατί και το πως, αυτό μας γοητεύει στο καλό γράψιμο, αυτό δεν μας επιτρέπει να αφήσουμε κάτω το μυθιστόρημα ή τη συλλογή διηγημάτων. Γεγονός άξιο να γίνει αφήγηση λοιπόν είναι εκείνο που αλλάζει ριζικά και ουσιαστικά έναν χαρακτήρα προς το χειρότερο ή προς το καλύτερο, που τον μεταμορφώνει, που τον σκοτώνει ή τον βοηθά να αναγεννηθεί.

• 3. Δύο πόρτες έχει η γραφή

Δομή χαρακτήρων VS Δομή Γεγονότων:
Στην πρώτη η δράση αφορά τον πρωταγωνιστή και τα εμπόδια που συναντά. Η ερώτηση είναι: θα πάρει ο ήρωας αυτό που θέλει; Θα γλυτώσει από την απειλή; Θα επιβιώσει;
Στην δεύτερη υπάρχει ένα μεγάλο γεγονός σε σχέση με το οποίο όλοι αντιδρούν. Εδώ η ερώτηση είναι: Πως το γεγονός στο οποίο αναφερόμαστε θα επηρεάσει τον βασικό και τους δευτερεύοντες χαρακτήρες;

• 4. Ποιος είναι αυτός ο τύπος;

Χαρακτήρας: Μαζί με την πλοκή και το θέμα ένα από τα τρία βασικά στοιχεία μία καλής ιστορίας, (για πολλούς και το πιο σημαντικό). Η δημιουργία ενός στέρεου, αυθεντικού, πρωτότυπου και ολοκληρωμένου χαρακτήρα είναι εξαιρετικός τρόπος να δημιουργήσεις πλοκή, αρκεί να τον φέρεις σε σημείο να πρέπει να πάρει μία απόφαση, να υπερπηδήσει ένα εμπόδιο ή να αποφύγει μία απειλή. Και βέβαια στο τέλος να έχει αλλάξει.
Η δημιουργία χαρακτήρων είναι πάντρεμα επινόησης αλλά και εμπειρίας. Πραγματικότητας και φαντασίας. Και ποτέ δεν ξεχνάμε: τα πρόσωπα των καλογραμμένων ιστοριών δεν ζητούν να τα θαυμάσουμε αλλά να τα κατανοήσουμε, να τα νιώσουμε. Γι αυτό οι χαρακτήρες της μυθοπλασίας οφείλουν να έχουν ελαττώματα εκτός από προτερήματα. Για να μας πείθουν για την αυθεντικότητά τους.

• 5. Σε τεντωμένο σκοινί

Όλα είναι θέμα ισορροπιών. Ο πιο εντυπωσιακός και πρωτότυπος χαρακτήρας αν απλώς κάθεται και ρεμβάζει χαζεύοντας την θάλασσα δεν μας προξενεί το ενδιαφέρον. Η πιο ενδιαφέρουσα πλοκή, αν συμβαίνει σε ξενέρωτους, θαμπούς χαρακτήρες, θα μας προκαλέσει μόνο ρηχή περιέργεια. Ο ιδανικός συνδυασμός είναι ολοκληρωμένος χαρακτήρας συν ενδιαφέρουσα πλοκή στην σωστή δοσολογία.

• 6. Χωρίς αυτά, το χάος

Απαραίτητες πληροφορίες που αρέσκεται να έχει ο ικανοποιημένος αναγνώστης: Τόπος ιστορίας (που). Χρόνος Ιστορίας (πότε). Διάρκεια ιστορίας. Και βέβαια… σύγκρουση, ή στόχος του βασικού ήρωα (ποιός και γιατί). Χωρίς αυτά τα απαραίτητα στοιχεία η δουλειά του συγγραφέα να κρατήσει τον αναγνώστη του από τον λαιμό γίνεται πολύ, πολύ δύσκολη.

•  7. «Μάρτυς, τι ξέρετε για την υπόθεσή μας;»

Ο αφηγητής – μία τόσο σημαντική απόφαση: Ποιος διηγείται την ιστορία; Ο ίδιος που του συνέβη; Ένας μάρτυρας; Κάποιος που την έμαθε από έναν άλλο; Ο Παντογνώστης συγγραφέας που όλα τα βλέπει και τα ξέρει; Κάποιος που τα διηγείται ενώ συμβαίνουν ή πολύ μετά; Αυτή η τόσο κρίσιμη απόφαση που παίρνει ο συγγραφέας στην αρχή (συνήθως) της διαδικασίας της γραφής μιας ιστορίας καθορίζει ποιος μιλά, ποια ματιά βλέπει την ιστορία, σε ποιων τις σκέψεις έχει ο αναγνώστης πρόσβαση και από τι απόσταση.

• 8. Άλλο γράφω, άλλο δημοσιογραφώ

Η Λογοτεχνία ΔΕΝ είναι δημοσιογραφία. Δεν προσπαθεί να δείξει τον μέσο όρο, την πιο συνηθισμένη εκδοχή, την πεπατημένη. Πραγματική Λογοτεχνία είναι (και) η ανάδειξη του ειδικού και του συγκεκριμένου. Όπως το βλέπει και το σκέφτεται ο συγγραφέας. Μόνο χρέος αυτού που γράφει, να είναι αληθινός στον εαυτό του, όχι στην “αλήθεια” – που ούτως ή άλλως δεν είναι για όλους ίδια.

• 9. Είσαι πολύ μυστήριος τύπος τελικά

Ο σύγχρονος συγγραφέας κάνει ιδιοσυγκρασιακή αλλά και τεχνικά αιτιολογημένη επιλογή για το τι θα γράψει: βάζει στο χαρτί λιγότερα από αυτά που γνωρίζει, υπαινίσσεται, εκμεταλλεύεται την δύναμη της ασάφειας και της σιωπής, γοητεύει τον αναγνώστη κρύβοντας αλλά και μεγεθύνοντας. Αφήνει τον αναγνώστη να συμπληρώσει την εικόνα, να γεμίσει τα κενά. Του δίνει δικαιώματα και ισχύ.

• 10. Θες; Θα γίνεις!

Το να γίνει κάποιος συγγραφέας είναι θέμα αποφάσεων. Καταρχήν αποφασίζει να γίνει συγγραφέας, να ζήσει με την αυταπάρνηση, την εργατικότητα, την παρατηρητικότητα, την φιλομάθεια του συγγραφέα. Κατά δεύτερον, αποφασίζει για μία πληθώρα τεχνικών θεμάτων. Από ποιό σημείο θα αρχίσει η ιστορία που θέλει να αφηγηθεί. Με ποιο τρόπο θα την αφηγηθεί. Με τι ύφος. Ποιός θα την αφηγείται. Που, πότε και τι διάρκεια θα έχει. Με λίγα λόγια, ο συγγραφέας είναι παντοδύναμος αλλά και σκλάβος. Ένας μικρός θεός που υπηρετεί, με απόλυτη πίστη, την ιστορία που θέλει να πει, το κείμενο που θέλει να γράψει.

• 11. Γράψιμο χωρίς λέξεις

Το γράψιμο δεν γίνεται με λέξεις, με αφηρημένες έννοιες. Γίνεται με πράξεις, με σκηνές, με όλες τις αισθήσεις, την γεύση, την ακοή, την όσφρηση, την αφή. Στο καλό γράψιμο, δείχνουμε, δεν λέμε. Προσπαθούμε να αποφεύγουμε τους χαρακτηρισμούς – ακόμα και τις εσωτερικές περιπέτειες κάποιου ήρωα προσπαθούμε να τις δείξουμε μέσα από την συναναστροφή του με τους άλλους, από την διάδρασή του με τον κόσμο που το περιβάλλει, από τα λόγια και τις πράξεις του. Ένα απλό παράδειγμα. Ποιά φράση είναι πιο δυνατή; “Εχτές γλέντησα με την καρδιά μου στα γενέθλια του Μάκη” ή “από τα γενεθλια του Μάκη έχω ακόμα μελανιές στο πόδι χτύπα χτύπα το ντέφι”.

• 12. Πίσω από τις λέξεις… (των ηρώων)

Ο διάλογος επιτελεί τρεις λειτουργίες: Αποκαλύπτει χαρακτήρες – Προχωρά την πλοκή – Παρουσιάζει το back story, το παρελθόν των χαρακτήρων ή της ιστορίας. Ο καλός διάλογος κάνει ταυτόχρονα δύο από τα τρία – ο εξαιρετικός διάλογος, ο αναντικατάστατος, τα κάνει και τα τρία ταυτόχρονα. Προσπάθησε για τα δύο τουλάχιστον, διαφορετικά θα γίνει βαρετός.

•  13. Το δεύτερο πιο σημαντικό

Το να θέλει κάποιος να γράψει χωρίς να διαβάζει είναι το ίδιο σαν να θέλει να γίνει σεφ χωρίς να γνωρίζει τις βασικές συνταγές των προγόνων του και των άλλων πρωτοπόρων της μαγειρικής. Η συστηματική, συμφεροντολογική ανάγνωση προσφέρει σε έναν συγγραφέα ιδέες, έμπνευση, θεματολογία αλλά και πολύτιμα μαθήματα: Πως χτίζει πλοκή ο Ντοστογιέφσκι; Πως φτιάχνει χαρακτήρες ο Τσέχωφ; Πως αναπτύσσει τα θέματά του ο Τόμας Μαν; Τι μπορεί να με μάθει η Λόρι Μουρ, ο Ουίλιαμ Τρέβορ, η Άλις Μανρό; Μετά το γράψιμο, το πιο σημαντικό που πρέπει να κάνει όποιος γράφει είναι να διαβάζει. Πολύ.

• 14. Μην περιμένεις την έμπνευση… κάλεσέ την

Το γράψιμο δεν έρχεται μετά την έμπνευση… αλλά το αντίθετο: η έμπνευση έρχεται με το γράψιμο. Η γραφή είναι η πιο αυτοτροφοδοτούμενη δραστηριότητα που υπάρχει. Όσο περισσότερο γράφει κανείς, τόσο περισσότερο θα θέλει να γράφει. Και τόσο καλύτερα θα γράφει – και όσον αφορά την φόρμα (πλοκή, χαρακτήρες, θέμα) και όσον αφορά την μορφή (λέξεις, ύφος, δομή).

• 15. Άσε την τελειομανία για τους μέτριους (στην αρχή)

Δεν υπάρχει πιο παραλυτικό για έναν συγγραφέα από το να αναζητά το τέλειο ενώ βρίσκεται στο λάθος στάδιο της συγγραφής. Ο ίδιος ο Χέμινγκγουεη υπαγορεύει… το πρώτο draft έχει μόνο μία “δουλειά”: Να ολοκληρωθεί. Μετά, το αφήνεις να κρυώσει και ύστερα το κοιτάζεις για να κάνεις ανελέητο και αυστηρό και τελειομανές editing. Αλλά όταν κάθεσαι να γράψεις, για πρώτη φορά να βάλεις κάτω την ιστορία σου, τις ιδέες σου, απλά πρέπει να φτάσεις στο τέλος, να πεις αυτό που επιθυμείς να πει.

• 16. Το σημειωματάριό σου… το πήρες πριν βγεις;

Ο συγγραφέας πρέπει να ζει μέσα στον κόσμο. Αλλά σε ΟΛΟΝ τον κόσμο, όχι μόνο στον δικό του. Και όσο ζει στον κόσμο να παρατηρεί, να στέκεται, να αντιλαμβάνεται, να είναι περίεργος… και να έχει σημειωματάριο για να σημειώνει, ζεστές, αυθεντικές, τις ιδέες και τις αναλαμπές έμπνευσης, όσο μικρές και αν του φαίνονται – κάποια στιγμή είναι σίγουρο ότι θα γίνουν κάτι που μπορεί να είναι πολύ μεγάλο.

• 17. Η δίαιτα του συγγραφέα

Ο πιο απλός και προσβάσιμος τρόπος για να μπει κάποιος στην συνήθεια της γραφής είναι να κρατά ημερολόγιο. Κάθε μέρα. Το επόμενο στάδιο είναι να ξεκινήσει συγγραφικό ημερολόγιο, όπου καταγράφει ιδέες, πως προχωρά η δουλειά του, βιβλία που διαβάζει και πως τα αξιολογεί και άλλα σχετικά με το γράψιμο. Και ύστερα παίρνει την απόφαση να γράφει… ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΑ! Με 250 λέξεις την ημέρα έχει 90000 λέξεις τον χρόνο, ένα μέτριου μεγέθους μυθιστόρημα. Με 500 λέξεις την ημέρα (που είναι βατή φιλοδοξία) στο τέλος του έτους θα έχει γράψει ένα πλούσιο, πολυσέλιδο, χορταστικό μυθιστόρημα!

• 18. Κάνε το καλύτερο – για να μπορείς καλύτερα

Τα πρώτα κείμενα κάθε συγγραφέα είναι… φρικτά. Χωρίς καμία εξαίρεση! Ο αποφασισμένος συγγραφέας όμως, καθημερινά, σταθερά, κάνει το καλύτερο που μπορεί… έτσι ώστε κάθε μέρα να μπορεί να κάνει κάτι καλύτερο και σύντομα να ξεχωρίζει και να διαπρέπει. Και να λέγεται συγγραφέας που αξίζει τον τίτλο.

•  19. Σπάσε τα όρια και τις συμβάσεις

H «Θεωρία» λέει ότι η σοβαρή λογοτεχνία θέλει να εκφράσει κάτι για την ανθρώπινη κατάσταση ενώ η μυθοπλασία genre έχει στόχο να κρατήσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη αμείωτο. Στην πραγματικότητα, η των θεών σπουδαία, κλασική λογοτεχνία δεν ασχοληθηκε με αυτούς τους διαχωρισμούς. Συνδύασε με συγκλονιστικό, ανατριχιαστικό τρόπο και τα δύο. Θυμηθείτε τα μυθιστορήματα του Τολστόη, του Ντοστογιέφσκι, των Γάλλων κλασικών. Είχαν εντυπωσιακές πλοκές, αλλά και εξαιρετικά ακριβείς και πρωτότυπες ακτινογραφίες της ανθρώπινης ύπαρξης.

• 20. Ο μύθος του μπλοκαρίσματος

Δεν υπάρχει writer’s block. Δεν υπάρχει. Αν η φαντασία σου δεν σου προσφέρει ιδέες, στρέψου στην μνήμη. Ούτε και αυτή; Ψάξε τους συνειρμούς σου. Την αυτοπαρατήρηση. Την εμπειρία. Αν είσαι πραγματικά κολλημένος… δούλεψε πάλι κάνοντας edit σε ένα παλιό ολοκληρωμένο κείμενο σου. Επιμένω… το γράψιμο φέρνει γράψιμο. Και ιδέες!

• +1  Πέτα τους κανόνες (αφού τους μάθεις)

Στο γράψιμο δεν υπάρχουν κανόνες! If it works, do it. If it doesn’t work, make it work. Δεν υπάρχουν κακές λέξεις ή σχήματα λόγου ή περιγραφές. Υπάρχουν πράγματα που εξυπηρετούν την ιστορία, που λένε αυτό που θέλουμε να πούμε ακριβώς. Κάθε τι είναι καλό ή κακό με βάση ένα συγκεκριμένο πλαίσιο – τι θέλει να πει ο συγγραφέας, τι ιστορία διηγείται, σε ποιους. Όμως, όπως λέει και το μόνο κλισέ που ισχύει στο γράψιμο, για να σπάσεις ή να αψηφήσεις τον κανόνα, πρέπει να τον ξέρεις καλά – και κυρίως να υπάρχει λόγος που το κάνεις, πρόθεση!





ΠΗΓΗ
FortuneGreece.com

Διδάσκεται η δημιουργική γραφή;

ΡΕΑ ΓΑΛΑΝΑΚΗ
Φέτος πρώτη φορά δίδαξα μυθιστόρημα στα σεμινάρια δημιουργικής γραφής του «Ιανού», και θα μιλήσω βάσει αυτής της εξαιρετικής εμπειρίας. Τα σεμινάρια ασκούν μεγάλη έλξη, επειδή, πρώτο και κύριο, διασώζουν την προσωπική σχέση μαθητή και δασκάλου, αυτού του σπάνιου στην εποχή μας ενώπιος ενωπίω. Στα αντίστοιχα ιντερνετικά μαθήματα αυτή η πολύτιμη σχέση αλλάζει ή χάνεται. Δεν με ενδιαφέρουν.

Το ότι οι ενήλικοι μαθητές επιλέγουν τον δάσκαλό τους ανάμεσα σε όσους διδάσκουν σήμερα, συνήθως ένα συγγραφέα που εκτιμούν κι έχουν διαβάσει, είναι επίσης βασικός λόγος έλξης. Οι ενήλικοι αυτοί μαθητές σίγουρα αγαπούν τη λογοτεχνία. Από την αρχή γνωρίζουν ότι δεν «θα γίνουν συγγραφείς» με τη λήξη του σεμιναρίου, κάτι αδύνατον να συμβεί κάτι τόσο μηχανιστικό – στο δικό μου σεμινάριο πάντως τρεις είχαν ήδη εκδώσει βιβλία τους! 

Οι περισσότεροι έχουν κάνει δοκιμές γραφής και ξέρουν ότι στα σεμινάρια θα ασκηθούν πολύ συστηματικά στο γράψιμο, συζητώντας επί των ασκήσεων. Ολοι, ωστόσο, θέλουν να συστηματοποιήσουν τις σκόρπιες γνώσεις τους για τη λογοτεχνία, να συζητήσουν, να λύσουν απορίες τους, να αποκτήσουν ευρύτερες γνώσεις. Δεν θα παραλείψω το όφελος και τη δική μου χαρά απ’ αυτά τα σεμινάρια.

Αλλος λόγος έλξης είναι ότι, για την επιλογή των μαθητών, δεν υπάρχει απαγόρευση για το επάγγελμα, την ηλικία, ή το μορφωτικό τους επίπεδο. Αυτό έχει πολύ γόνιμα αποτελέσματα, καθώς τα μαθήματα και οι γραπτές ασκήσεις συζητιούνται μέσα στην τάξη.

Με εντυπωσιάζει με πολύ θετικό τρόπο το ότι άνθρωποι κάθε λογής διαθέτουν σήμερα ώρες από τη ζωή τους και κάποιο χρηματικό ποσόν, για να εντρυφήσουν στη λογοτεχνία, να βελτιώσουν τα δικά τους γραπτά, να ασχοληθούν με το ποιοτικό βιβλίο. Αξίζει να σημειωθεί ότι το όφελος για το ποιοτικό βιβλίο είναι τεράστιο απ’ αυτά τα σεμινάρια, αφού οι μαθητές, αν δεν είναι ήδη καλοί αναγνώστες, εξελίσσονται σε καλύτερους.

Ενας ακόμη λόγος έλξης είναι ότι τα σεμινάρια αποτελούν μια νέα μορφή εκπαίδευσης για ανθρώπους που θέλουν να εμβαθύνουν σε αυτό που τους αρέσει. Είχα τις ενστάσεις μου όταν πρωτάρχισαν, αφού εμείς, οι παλιότεροι, μόνοι μας γράψαμε, μόνοι μας διαβάσαμε.

Και οι εποχές, ωστόσο, και οτιδήποτε αφορά το βιβλίο, έχουν αλλάξει ανεπίστρεπτα. Ας διακρίνουμε και ας υποστηρίξουμε τα θετικά στοιχεία. Ας μη λησμονούμε και όσους, λίγοι ήταν, καθόρισαν επίσης τα δικά μας βήματα. Δεν ήμασταν ποτέ ολομόναχοι.

Διδάσκεται τελικά η λογοτεχνική γραφή; Υπάρχουν, θα έλεγα, κάποια κλειδιά από τη μεριά του συγγραφέα, κάποια αντικλείδια από τη μεριά του αναγνώστη, που μπορούν να διδαχθούν, φτάνει να αγαπούν και οι δυο τους τη λογοτεχνία.



ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΠΑΘΕΟΔΩΡΟΥ**
Διδάσκεται η δημιουργική γραφή; Πώς γίνεται κανείς λογοτέχνης, σε μια εποχή που η ατομική διανοητική άσκηση έχει υποκατασταθεί από τη μαζική «διά βίου εκπαίδευση»; Και μπορεί άραγε κανείς να γίνει λογοτέχνης παρακολουθώντας τα πληθωρικά «σεμινάρια», που ακμάζουν γύρω μας, με οργανωτική ευθύνη των εκδοτικών οίκων και με διδακτική προσφορά αναγνωρισμένων (και μη) συγγραφέων; Ο σπουδαίος γλωσσολόγος Ρόμαν Γιάκομπσον είχε δώσει την πιο γρήγορη, αντιρρητική και προκλητική απάντηση σε όλα αυτά τα ερωτήματα, με αφορμή την υποψηφιότητα του Ναμπόκοφ για μία «έδρα λογοτεχνίας» στο Χάρβαρντ. «Ποιο είναι το επόμενο βήμα; Να φωνάξουμε τους ελέφαντες για να διδάξουν ζωολογία;».

Αναμφισβήτητα, η διδασκαλία της δημιουργικής γραφής εξελίχτηκε σε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα αντικείμενα της εκπαιδευτικής θεωρίας και πρακτικής, ιδίως όταν διασταυρώθηκε με τους εμπορικούς κανόνες της προσφοράς και της ζήτησης: τα νέα ακαδημαϊκά προγράμματα σπουδών, το εκδοτικό μάρκετινγκ, την εξ αποστάσεως διδασκαλία, τα νέα δίκτυα κοινωνικότητας. Αν εξετάσουμε τη διανοητική ιστορία του αντικειμένου, θα δούμε πως η ίδια η έννοια της δημιουργικής γραφής είναι ένα σχετικά πρόσφατο πολιτισμικό προϊόν. Μετράει σχεδόν 30 - 40 χρόνια ζωής. Αν θέλουμε να συνοψίσουμε την πορεία αυτή, θα λέγαμε πως ξεκίνησε ως χρήσιμο εργαλείο κατανόησης της λογοτεχνίας για να εξελιχτεί σε καλλιτεχνικό αυτοσκοπό. Με άλλα λόγια, είναι άλλο πράγμα να μαθαίνει κάποιος/κάποια να γράφει σονέτα για να επικοινωνήσει βαθύτερα με την ποίηση του Σαίξπηρ, και είναι εντελώς διαφορετικό πράγμα να νομίζει ότι θα γίνει και ο ίδιος/η ίδια ποιητής/ποιήτρια, παρακολουθώντας κάποια σεμινάρια.

Προφανώς, η σύγχρονη διαχείριση του ελεύθερου χρόνου καθώς και η συμβολική σύνδεση της «δημιουργικής γραφής» με την πιθανότητα μιας επαγγελματικής ευκαιρίας έχουν διαμορφώσει νέες ανθρωπολογικές προϋποθέσεις για την παραγωγή και την κατανάλωση λογοτεχνίας. Μέσα σε αυτή την αλυσίδα, ωστόσο, ανακαθορίζονται και οι σχέσεις ακαδημαϊκών, συγγραφέων και κοινού, σε μια ενδιαφέρουσα διαδικασία αναγνωστικής ανταπόκρισης. Η λειτουργία πολλών «κοινοτήτων γραφής και ανάγνωσης» δημιουργεί μια νέα διάχυση της λογοτεχνίας, που δεν είναι κατ’ ανάγκην ξένη από την ανθρωπιστική αποστολή της. 

Αυτό που προέχει, επομένως, είναι να συζητήσουμε θεσμικά για τη μέθοδο, την πιστοποίηση, το κύρος της διδασκαλίας, αλλά και για τα αποτελέσματα. Για την ώρα, πάντως, όπως έχει παρατηρηθεί, τα προγράμματα δημιουργικής γραφής παράγουν στις μέρες μας περισσότερα καινούργια προγράμματα δημιουργικής γραφής και λιγότερους νέους συγγραφείς. Ισως είναι και αυτό ένα σύμπτωμα για τη δύναμη που έχουν οι κανόνες της αγοράς να αλλοιώνουν το υπαρξιακό αίτημα για την κατάκτηση της τέχνης.


* Η κ. Ρέα Γαλανάκη είναι συγγραφέας. Το μυθιστόρημά της «Η άκρα ταπείνωση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη.
** Ο κ. Γιάννης Παπαθεοδώρου είναι αναπληρωτής καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.



ΠΗΓΗ
Kathimerini.gr

ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΣΟΥ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ

Συμβουλές της Αμάντα Πάτερσον

Απόδοση: Belica-Antonia Kubareli



Η ζωή σου δεν είναι πάντα αξιόλογο βιβλίο
Σχεδόν όλοι όσοι ξεκινούν να γράψουν είτε μόνοι τους είτε μέσα σε ένα τμήμα δημιουργικής γραφής, πιστεύουν ότι έχουν μια ζωή συγκλονιστική που πρέπει οπωσδήποτε να γίνει μυθιστόρημα. Και σχεδόν όλοι αρνούνται να κάνουν ασκήσεις μικρότερης φόρμας καθώς τις θεωρούν άχρηστες.
Όμως ακόμα κι αν η μητέρα σου σε πούλησε στους τσιγγάνους γιατί ήταν ναρκομανής ή ο πατέρας σου σε βίαζα, η ιστορία σου δεν είναι πρωτότυπη. Οι εκδότες έχουν διαβάσει εκατομμύρια τέτοια βιβλία και τα απορρίπτουν. Κάνε πρώτα ψυχοθεραπεία κι ύστερα ξανασκέψου το γράψιμο. Το γράψιμο δεν είναι χόμπι. Είναι απίστευτα σκληρή δουλειά που απαιτεί αφοσίωση και ο συγγραφέας πρέπει να αποφασίσει από πολύ νωρίς ότι είναι διατεθειμένος να αρνηθεί πολλά για να γράψει. Παρακάτω ακολουθούν μερικοί απλοί κανόνες για να οργανωθεί ο αρχάριος συγγραφέας ως προς το έργο του.

Η πλοκή

Συχνά οι αρχάριοι σταματούν στις 20.000 λέξεις. Καμιά φορά συνεχίζουν ως τις 120.000. Συνήθως τα πρωτόλεια κείμενα φτάνουν τις 80.000 λέξεις. Όμως σε όλα σχεδόν τα πρώτα βιβλία δεν υπάρχει πλοκή. Ο συγγραφέας πολυλογεί και αμπελοφιλοσοφεί άρα δε γράφει μυθιστόρημα, βγάζει λόγο. Και αυτό είναι κουραστικό.

Προσδιορισμός χώρου και χρόνου
Φανταστείτε ότι παρακολουθείτε μια ταινία όπου οι ήρωες ζουν πάνω σε μια μαύρη οθόνη. Αυτό ακριβώς συμβαίνει όταν οι ήρωες ενός μυθιστορήματος δεν εντάσσονται στο χωρόχρονο. Βάλτε τους ήρωες στο αμάξι τους, στο σπίτι, στο γραφείο τους. Περιγράψτε τη διακόσμηση, το φαγητό, τα φάρμακά τους. Το πιστευτό σκηνικό ενός βιβλίου, θέλει ήρωες που βλέπουν, μυρίζουν ακούνε, γεύονται και αγγίζουν ανθρώπους και αντικείμενα. Οι ήρωες δεν μπορούν να αντιδράσουν στο περιβάλλον αν δεν υπάρχει χωρόχρονο. Κάντε τους να νιώσουν δυσφορία, ίσως σε ένα ασανσέρ γεμάτο κόσμο, ή στο αυτοκίνητο σε ώρα μεγάλης κυκλοφορίας. Ας μην υπάρχει καφές στο γραφείο τη στιγμή που τον χρειάζονται. Κάθε ήρωας χρειάζεται ένα ζωντανό σκηνικό για να δράσει και το γνήσιο σκηνικό θέλει χρονικό προσδιορισμό.


Χαρακτήρες καρικατούρες
Δώστε ζωή στους ήρωες. Περικυκλώστε τους με στοιχεία του παρελθόντος τους, του παρόντος και του μέλλοντός τους μέσα απ' την επαφή τους με τους δευτεραγωνιστές. Τα καθημερινά συμβάντα τούς κάνουν αληθινούς. Βάλτε τους να μαλώνουν με τους γονείς τους, να ξεχνούν τα γενέθλια των φίλων τους, να φοβούνται να μεγαλώσουν. Να χτυπάνε τα πόδια τους με το σφυρί που έπεσε, να ρίχνουν το κινητό στο νερό, να χάνουν τα κλειδιά τους. Οι μικροατυχίες τους να συμβαίνουν ενόσω αλληλεπιδρούν με άλλους. Ο αναγνώστης πρέπει να τους βλέπει μπροστά του.


Βασανισμένοι ήρωες με πάρα πολλές σκέψεις και ελάχιστες πράξεις
Οι περισσότεροι αρχάριοι συγγραφείς καταναλώνουν πάρα πολύ χρόνο μέσα στο κεφάλι των ηρώων τους. Όμως για να εξανθρωπιστεί ο ήρωας, πρέπει να τον δούμε στην πράξη. Βάλτε τους να κάνουν πράγματα. Ο χαρακτήρας προωθεί την ιστορία, την πλοκή, τη δράση. Ένα πολύ συνηθισμένο λάθος γίνεται όταν ο ήρωας επανεξετάζει τις πράξεις του και τις σκέφτεται ξανά και ξανά. Αυτό αποκαλύπτει ότι ο συγγραφέας δεν κατάφερε να καταγράψει το γεγονός την πρώτη φορά και γι' αυτό βάζει τον ήρωα να το αναμασάει.

Οι συγκρούσεις
Αν αναπτύξετε γερή δόμηση με πρωταγωνιστές, δευτεραγωνιστές και ανταγωνιστές που μιλάνε ανθρώπινα, διαφωνούν και μαλώνουν, ίσως καταφέρετε να γράψετε μυθιστόρημα. Δε γίνεται μυθιστόρημα όπου όλοι είναι άγιοι. Ποιον θα πολεμήσει ο ήρωάς σας για να πετύχει τους στόχους του, αν όλοι είναι καλοί; Οι δευτερεύοντες χαρακτήρες, οι έρωτες, οι φίλοι δεν έχουν βαρύτητα όμως γίνονται σημαντικοί υπό τον όρο ότι δείχνουν τη ζωή του κύριου ήρωα, τους στόχους του, τα κίνητρά του και τα συναισθήματά του χωρίς συγγραφικές επεξηγήσεις.


Η αξία των διαλόγων
Η εμπορική λογοτεχνία έχει υπερβολικά πολλή δράση και πάρα πολλούς διαλόγους και το στιλ του παραμυθά έχει σχεδόν εκλείψει. Αν δεν απευθύνεστε στην αμερικάνικη αγορά όπου οι εκδότες συνεργάζονται με την κινηματογραφική βιομηχανία, παρόμοια βιβλία δεν θα τα αγοράσουν εκδότες μικρότερων χωρών. Βρείτε τρόπο να ζυγίσετε το βιβλίο και βάλτε τους ήρωες να μιλάνε μεταξύ τους, όχι στον εαυτό τους. Παράλληλα παρακολουθείστε την αγορά για να δείτε τι πουλάει στη χώρα σας και γιατί. Σκεφτείτε γιατί συγγραφείς όπως η Άγκαθα Κρίστι ξεχάστηκαν. Ο συγγραφέας -ακόμη και εν αγνοία του- γράφει για τις συνθήκες που επικρατούν στη χώρα του. Ο υποψήφιος συγγραφέας που δεν παρακολουθεί τη βιβλιογραφική παραγωγή, δεν γράφει για να εκδοθεί αλλά για να ψυχαναλυθεί.


Ο συνωστισμός
Τα πολυπρόσωπα βιβλία γράφονται για ταινίες ή σήριαλ. Χωρίς αυτό να αποκλείει την καλή γραφή, ας το αποφύγετε ως αρχάριοι. Μη δίνετε υπερβολικό χώρο στους δευτερεύοντες ρόλους. Απλώς αυξάνετε τις σελίδες σας και μπερδεύετε τους αναγνώστες. Το λιγότερο είναι στην πραγματικότητα το πολύ. Πλάστε δύο χαρακτήρες που επηρεάζουν και στηρίζουν τους δύο κύριους ήρωες. Μην δίνετε όνομα σε χαρακτήρες εκτός κι αν παίζουν βασικό ρόλο στο βιβλίο σας. Κανείς δεν ενδιαφέρεται να μάθει το όνομα της σερβιτόρας, ή του θυρωρού εκτός κι αν είχαν ουσιαστική διάδραση με τον πρωταγωνιστή.


Η λογοδιάρροια
Το κάνουν οι περισσότεροι αρχάριοι όταν περιγράφουν τις σκέψεις του ήρωα, τις πράξεις, τα κίνητρά του. Η στολισμένη πρόζα, οι ατέλειωτοι εσωτερικοί μονόλογοι, οι κουραστικές περιγραφές. Το καλό γράψιμο απαιτεί σαφήνεια και οικονομία. Αυτό σημαίνει να χρησιμοποιείτε και τις πέντε αισθήσεις σε κάθε σελίδα. Βάλτε δυνατά ρήματα, σαφή ουσιαστικά, ελάχιστα επίθετα και σωστή σύνταξη. Και κυρίως ξεχάστε τις πομπώδεις ή δυσνόητες λέξεις. Το κατασκευασμένο, επινοημένο στιλ δεν βγάζει πουθενά, εκτός κι αν είστε ο Τζέιμς Τζόις. Αλλά δεν είστε.


Ο αναγνώστης
Αντιλαμβάνεται πάντα το υπονοούμενο ανάμεσα στις γραμμές και χρειάζεται χώρο για να βάλει τη δική του εμπειρία και φαντασία στο βιβλίο σας. Δεν είναι ηλίθιος και ίσως έχει περισσότερες εμπειρίες από εσάς άρα θα σας 'τσακώσει' αμέσως, αν λέτε ανακρίβειες ή ψέματα.
Βρείτε σε ποιο αναγνωστικό κοινό απευθύνεστε. Επικεντρωθείτε στις ανάγκες του βιβλίου σας, της πλοκής και των ηρώων σας και όχι στην προσωπική σας ιστορία. Διαχωρίστε τον εαυτό σας απ' το κείμενό σας. Ο συγγραφέας μπορεί να μην έχει εμπειρίες, οι ήρωές του όμως, πρέπει να έχουν. Αφήστε τη φαντασία σας να φτιάξει μια πειστική ιστορία, χρησιμοποιείστε όσα έχετε δει και έχετε ακούσει από άλλους, μιλήστε με μεγαλύτερους, διαβάστε λογοτεχνία, μελετήστε ιστορία, κάντε εκτενή έρευνα για να εντάξετε τους ήρωές σας στο περιβάλλον που τους ταιριάζει ώστε να δράσουν όπως θέλουν.
 

Συνεχίστε το γράψιμο
Η ορθογραφία, η γραμματική, και η σύνταξη αποτελούν τα βασικά σας εργαλεία. Τα λάθη είναι ασυγχώρητα.
Μια σελίδα την ημέρα βγάζει ένα βιβλίο των 365 σελίδων σε ένα χρόνο. Πετώντας το ένα τρίτο, ίσως καταφέρετε να γράψετε το πρώτο σας βιβλίο. Δουλέψτε συστηματικά, με πείσμα και πίστη σ' αυτό που κάνετε. Μην αποφεύγετε τη δουλειά επειδή δυσκολεύεστε.
Σε ένα χρόνο ή θα έχετε ένα βιβλίο, ή θα καταλήξετε ότι δεν γεννηθήκατε συγγραφέας. Είναι κι αυτό ένα τεράστιο μάθημα αυτογνωσίας.


Η Αμάντα Πάτερσον γεννήθηκε και ζει στο Τζοχάνεσμποργκ της Νότιας Αφρικής. Διδάσκει δημιουργική γραφή πάνω από δέκα χρόνια και 180 μαθητές της έχουν ήδη εκδώσει μυθιστορήματα. Έχει γράψει πέντε βιβλία και δημιούργησε μία ΜΚΟ στη χώρα της με στόχο να αυξηθεί το ποσοστό των ανθρώπων που μπορούν να γράψουν και να διαβάσουν.




ΠΗΓΗ
diastixo.gr